اخلاق نوروتکنولوژی و جوانان/ نوروتکنولوژی در پیوند میان علم، سلامت و حقوق بشر

پیشرفت‌ روزافزون نوروتکنولوژی از مهم‌ترین دستاوردهای بشر در عصر مدرن به‌شمار می‌رود که همواره افق‌های تازه‌ای را در حوزه‌های مختلف آموزش، سلامت و توانبخشی پیش‌رویمان گسترده است. نورتکنولوژی به موازات تسهیل شرایط حیات برای بسیاری از انسان‌هایی که به دلیل کهولت سن یا بر اثر ابتلا به بیماری‌هایی که عملکرد مغز و بدن را مختل کرده‌اند، دغدغه‌هایی را نیز موجب شده است. تاکید بر ضرورت وجود علم و تکنولوژی‌هایی که می‌توانند به کاهش مشکلات و عارضه‌های متعدد کمک کنند به تنهایی کافی نیست؛ آنچه در جهان امروز ضرورت دارد کاهش آثار مخرب توسل به ابزارهای نوین است که خود می‌تواند زمینه‌ساز تضییع حقوق و آزادی‌های انسان باشد. ازاین‌رو عطف توجه به مفاهیمی که دو حوزه حقوق و اخلاق به آن پرداخته‌اند، نظیر ضرورت حفظ حریم خصوصی و اطلاعات شخصی بیماران، تاکید بر کرامت ذاتی انسان و رضایت آگاهانه در دسترسی به داده‌های عصبی، در فرآیند تدوین سیاست‌ها و قواعد حقوقی از اهمیت وافری برخوردار است.

 ازاین‌رو یونسکو با برگزاری کارگاهی با عنوان اخلاق نورتکنولوژی و جوانان، به بررسی این چالش‌ها پرداخت. هدف تاکید بر ضرورت سیاست‌گذاری مسئولانه و اخلاق‌محور در چارچوب قواعد حقوقی برای حفظ حق‌ها و آزادی‌های انسان و تضمین فضایی امن و عادلانه برای همه است.

در این وبینار ضمن تاکید بر مفهوم «حریم خصوصی ذهنی» و «ضرورت حمایت از داده‌ها و اطلاعات» پرسش‌هایی طرح شد که بیش از پیش نیازمند تدقیق و توجه است:

1. چگونه از ذهن محافظت کنیم؟
2. چرا به اخلاق نوروتکنولوژی نیاز داریم؟

در پاسخ به پرسش‌های مذکور اهم موضوعات حول محور مباحث زیر و در راستای نشان دادن اهمیت موضوع مورد بحث تبیین شد که می‌توان آن را در قالب ۲ محور بیان کرد:

اول، از آن‌جایی‌که داده‌های عصبی و اطلاعات مرتبط با فعالیت‌های ذهنی انسان، مستقیماً با هویت، کرامت و آزادی اندیشه افراد پیوند دارند، حفاظت از این داده‌ها و تدوین استانداردهای روشن در راستای تضمین حق‌ها و آزادی‌های فرد از جمله حق برخورداری از حریم خصوصی و احترام به آزادی اراده انسان مقدمه‌ای بر تامین حق تصمیم‌گیری فرد درباره اطلاعات ذهنی به شمار می‌رود. این رویکرد اخلاق نوروتکنولوژی را به دو حوزه‌ اخلاق و حقوق نزدیک کرده و بر انسان‌محور بودن سیاست‌گذاری‌های فناورانه تأکید دارد.

دوم، نوروتکنولوژی با برخورداری از ظرفیت‌های درمانی گسترده‌ در حوزۀ سلامت روان و جسم انسان، کمک به درمان اختلالات روانی، بازگرداندن توانایی‌هایی نظیر بینایی، شنوایی و حرکتی از طریق ایمپلنت‌ها به بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به بیماری‌هایی نظیر پارکینسون یا ناتوانی‌های گفتاری و حرکتی کمک می‌کند. ازاین‌رو این فناوری به‌عنوان ابزاری مؤثر برای ارتقای سلامت و بازسازی توانمندی‌های انسانی علاوه بر بازیابی توانایی‌های فردی به بازگشت حس هویت و مشارکت اجتماعی افراد یاری می‌رساند.

با توجه به این دو محور، نوروتکنولوژی در نقطۀ تلاقی سلامت، علم، حریم خصوصی و حقوق بشر قرار دارد و همین امر، لزوم وجود چارچوب‌های اخلاقی پایدار را برجسته می‌سازد. اخلاق در این حوزه باید بر اصول ثابت حقوق بشری استوار باشد، حتی اگر فناوری به‌سرعت در حال تحول باشد. دامنۀ نوروتکنولوژی تنها به فناوری‌های کلاسیک مداخلۀ مستقیم در مغز محدود نمی‌شود، بلکه از داده‌های زیستی یا پارامترهای روانی نیز بهره می‌گیرد؛ امری که حساسیت‌های اخلاقی را افزایش می‌دهد.

در ادامه وبینار با ملاحظه فرآیند تدوین توصیه‌نامه اخلاق در نوروتکنولوژی، اصل محوری آن که عبارت است از حفظ نقش انسان به‌عنوان تصمیم‌گیرندۀ نهایی دربارۀ داده‌های عصبی و ذهنی خود، مورد تاکید قرار گرفت.

گفتنی است در پایان این وبینار، لزوم توافق میان دولت‌ها و متخصصان درباره نحوه قانون‌گذاری و تعامل با بازیگران مختلف این حوزه، توجه به موضوعات مهمی مانند امنیت، دسترسی به داده‌های ذهنی، حفظ تمامیت روانی و تعیین مالکیت داده‌های عصبی، اهمیت نوروتکنولوژی و نقش موثر آن در پزشکی، ارتباطات، آموزش، جراحی و حوزه‌های دیگر و مسئولیت یونسکو در بررسی میزان آمادگی کشورها برای اجرای توصیه‌نامه پیشنهاد شد و مورد ارزیابی قرار گرفت.