این مرکز یکی از مراکز تخصصی یونسکو در حوزه علوم زیستی و سلامت است که با هدف ارتقای همکاری‌های علمی و پژوهشی در زمینه علوم پایه مرتبط با سلامت انسان و تغذیه در دانشگاه علوم پزشکی مشهد فعالیت می‌کند. فعالیت‌های این مرکز طیف گسترده‌ای از موضوعات از جمله علوم زیستی، تغذیه، بیوشیمی، زیست‌فناوری پزشکی، سلامت عمومی و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای مرتبط با سلامت را در بر می‌گیرد. یکی از اهداف اصلی آن توسعه همکاری‌های علمی میان دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی کشورهای منطقه و فراهم کردن بستر لازم برای انتقال دانش و فناوری در حوزه سلامت است.

این مرکز همچنین با برگزاری دوره‌های آموزشی، حمایت از پژوهشگران جوان، انتشار یافته‌های علمی و ایجاد شبکه‌های همکاری منطقه‌ای، در تقویت ظرفیت علمی کشورهای عضو یونسکو در زمینه علوم سلامت نقش مؤثری ایفا می‌کند.

تاکنون بیش از ۲۵ مرکز یا مؤسسه فرهنگی از نوع مقوله دوم میان کشور های عضو و یونسکو به امضا رسیده است. ایران هم در حوزه فرهنگی تنها مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکز را با موافقت یونسکو راه اندازی کرده است.

جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۰۶، به عنوان چهلمین عضو، به کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس (کنوانسیون ۲۰۰۳) پیوست. در ۲۸ آوریل ۲۰۱۰، توافق­نامه‌ای برای تأسیس مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی تحت نظارت یونسکو، میان دولت جمهوری اسلامی ایران و یونسکو امضا شد. این توافق­نامه در تاریخ ۱۳ ژوئن ۲۰۱۱ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی تحت نظارت یونسکو (مرکز میراث ناملموس تهران)، در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۲ با شرکت نمایندگان و سفرا ۶۸ کشور خارجی، نماینده‌ دبیر کل یونسکو و مقامات دولت جمهوری اسلامی ایران به صورت رسمی افتتاح شد.

این مرکز در سال ۲۰۱۰ تحت نظارت یونسکو تأسیس شد و تنها مرکز نوع دوم یونسکو در منطقه است که به طور تخصصی بر توسعه پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد، نوآوری و تجاری‌سازی فناوری تمرکز دارد. این مرکز با هدف تقویت ظرفیت کشورهای در حال توسعه در حوزه سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری ایجاد شده و به عنوان یک مرکز منطقه‌ای برای انتقال تجربه و دانش در زمینه اقتصاد دانش‌بنیان فعالیت می‌کند.

مأموریت اصلی مرکز، کمک به توسعه اکوسیستم‌های نوآوری، حمایت از ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان، ارتقای ارتباط دانشگاه و صنعت و تسهیل انتقال فناوری در کشورهای منطقه است. این مرکز از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی، کارگاه‌های تخصصی، برنامه‌های مشاوره‌ای و پروژه‌های مشترک بین‌المللی، نقش مهمی در توسعه ظرفیت‌های فناورانه کشورهای عضو ایفا می‌کند.

با توجه به تأکید یونسکو بر نقش علم و فناوری در تحقق اهداف توسعه پایدار، این مرکز به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های منطقه‌ای برای تبادل تجربیات در زمینه سیاست‌گذاری نوآوری و توسعه فناوری تبدیل شده است. همچنین همکاری با پارک‌های علم و فناوری، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای دولتی از مهم‌ترین محورهای فعالیت آن به شمار می‌رود.

مرکز بین‌المللی قنات‌ها و سازه‌های تاریخی آبی در یزد مستقر است و یکی از منحصربه‌فردترین مراکز نوع دوم یونسکو در جهان محسوب می‌شود. این مرکز با هدف حفاظت، مستندسازی، پژوهش و انتقال دانش مرتبط با قنات‌ها و سایر سازه‌های تاریخی آبی فعالیت می‌کند. یونسکو ایجاد این مرکز را به دلیل اهمیت جهانی فناوری قنات و نقش آن در توسعه پایدار مناطق خشک مورد حمایت قرار داده است.

قنات به عنوان یکی از کهن‌ترین فناوری‌های مدیریت آب در جهان، از ایران به بسیاری از کشورهای آسیا، شمال آفریقا و حتی اروپا گسترش یافته است. این مرکز ضمن حفاظت از این میراث ارزشمند، تلاش می‌کند دانش سنتی مدیریت آب را با رویکردهای نوین توسعه پایدار پیوند دهد. برگزاری دوره‌های آموزشی بین‌المللی، انجام پروژه‌های پژوهشی مشترک و همکاری با کشورهایی که دارای سامانه‌های مشابه قنات هستند، از مهم‌ترین فعالیت‌های این مرکز به شمار می‌رود.

مرکز منطقه‌ای مدیریت آب شهری در سال ۲۰۰۲ در تهران و تحت نظارت یونسکو تأسیس شد. این مرکز قدیمی‌ترین مرکز نوع دوم ایران در حوزه علوم طبیعی و یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز تخصصی یونسکو در زمینه مدیریت آب در منطقه غرب و جنوب آسیا است. هدف اصلی این مرکز انتقال دانش علمی، ارتقای ظرفیت‌های فنی و مدیریتی و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای در زمینه مدیریت پایدار آب شهری است.

فعالیت‌های این مرکز طیف گسترده‌ای از موضوعات از جمله مدیریت تقاضای آب، کاهش هدررفت آب، بازچرخانی و استفاده مجدد از پساب، سازگاری با تغییرات اقلیمی، مدیریت سیلاب‌های شهری، حکمرانی آب و توسعه فناوری‌های نوین را در بر می‌گیرد. این مرکز همچنین از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی، کارگاه‌های تخصصی، پروژه‌های مشترک پژوهشی و انتشار منابع علمی، نقش مهمی در ظرفیت‌سازی کشورهای منطقه ایفا می‌کند. اعضای شورای حکام این مرکز شامل نمایندگان کشورهای مختلف منطقه و سازمان‌های بین‌المللی هستند که نشان‌دهنده جایگاه فراملی آن است.

این مرکز در پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی مستقر است و از سال ۲۰۱۵ تحت نظارت کمیسیون بین‌دولتی اقیانوس‌شناسی یونسکو فعالیت می‌کند. حوزه فعالیت آن شامل آب‌های خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر است و به عنوان تنها مرکز نوع دوم یونسکو در حوزه اقیانوس‌شناسی در غرب آسیا شناخته می‌شود.

این مرکز با هدف توسعه دانش اقیانوس‌شناسی، مدیریت پایدار مناطق ساحلی و دریایی، تبادل داده‌ها و اطلاعات دریایی، ارتقای ظرفیت‌های علمی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای تأسیس شده است. RCOWA از طریق آموزش، پژوهش و شبکه‌سازی علمی، به کشورهای منطقه در دستیابی به اهداف توسعه پایدار مرتبط با دریاها و اقیانوس‌ها کمک می‌کند و نقش مهمی در توسعه سیاست‌های مبتنی بر علم برای حفاظت از محیط‌های دریایی دارد.

این مرکز با تمرکز بر چالش‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک، به موضوعاتی نظیر مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، حفاظت خاک، مقابله با بیابان‌زایی، احیای اکوسیستم‌ها و بهره‌برداری پایدار از منابع زیستی می‌پردازد. اهمیت این مرکز از آن جهت است که بسیاری از کشورهای منطقه با مشکلات مشترکی همچون کمبود آب، فرسایش خاک، گردوغبار و آثار تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستند.

این مرکز طی سال‌های اخیر ده‌ها دوره آموزشی، کارگاه تخصصی، نشست علمی و پروژه پژوهشی در زمینه مدیریت حوزه‌های آبخیز، سازگاری با تغییرات اقلیمی و توسعه پایدار اجرا کرده است. همچنین در تدوین اسناد راهبردی و برنامه‌های توانمندسازی در حوزه مدیریت منابع طبیعی و آب مشارکت فعال داشته است.

این مرکز در سال ۲۰۲۱ در پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله تأسیس شد و جدیدترین مرکز نوع دوم یونسکو در حوزه علوم طبیعی در ایران به شمار می‌رود. این مرکز با هدف ارتقای همکاری‌های منطقه‌ای در زمینه کاهش خطر بلایا، مدیریت ریسک زلزله و افزایش تاب‌آوری جوامع در برابر مخاطرات طبیعی ایجاد شده است.

ایران به دلیل قرارگیری در یکی از مهم‌ترین کمربندهای لرزه‌خیز جهان و برخورداری از تجربه و دانش فنی ارزشمند در زمینه زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش منطقه‌ای در این حوزه دارد. یونسکو نیز در زمان تأسیس این مرکز، بر تجربه طولانی و تخصص بالای پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در توسعه دانش تخصصی و همکاری‌های منطقه‌ای تأکید کرده است.

مأموریت‌های اصلی این مرکز شامل توسعه پژوهش‌های کاربردی در زمینه زلزله و سایر مخاطرات طبیعی، برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی، تبادل داده‌ها و تجربیات علمی، ارتقای سیاست‌های کاهش خطر بلایا و کمک به اجرای چارچوب جهانی کاهش خطر بلایا است. این مرکز همچنین به عنوان بستری برای همکاری میان کشورهای غرب و مرکز آسیا در حوزه تاب‌آوری شهری، ایمنی زیرساخت‌ها و آمادگی در برابر سوانح عمل می‌کند.