پنج گنج از پنج گنجینه ملی

روز دوشنبه نوزدهم آذرماه 1403در ادامه سلسسله نشست‌های هفته پژوهش نشست دوم با عنوان «پنج نسخه خطی خمسه نظامی ثبت شده در حافظه جهانی یونسکو» از ساعت ۱۵ در سالن اجتماعات کتابخانه و موزه ملی ملک برگزار شد.

این نشست تخصصی با حضور هنرمندان، اساتید رشته‌های هنری و نسخه‌شناسی و علاقمندان به این مهم اجرا شد. بهروز عوض‌پور، خشایار قاضی‌زاده، حمیدرضا قلیچ‌خانی به‌عنوان صاحب‌نظرو عبدالمهدی مستکین به نمایندگی از دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در این برنامه به سخنرانی پرداختند. حسن محمدی مدیرعامل موسسه فرهنگی هنری کتاب‌آرایی، دبیر این نشست بود.

در ابتدای برنامه، معاونت پژوهشی و فناوری مدرسه عالی شهید مطهری، ضمن خیرمقدم به مدعوین، از مدیریت و کارکنان کتابخانه و موزه ملی ملک برای همکاری در برگزاری این نشست تشکر کرد.

عبدالمهدی مستکین مشاور عالی دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو به بررسی جایگاه حکیم نظامی در ادب و حکمت ایران پرداخت. وی سخنان خود را به اشعاری از این شاعر بلند مرتبه ایران مزین کرد و از حکیم نظامی به عنوان یکی از ارکان مسلم زبان و ادب پارسی یاد کرد. افزون بر آن مستکین به معرفی برنامه حافظه جهانی یونسکو و فرایند ثبت خمسه حکیم نظامی در حافظه جهانی پرداخت و به نمایندگی از دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران دکتر حسن فرطوسی، پیامی را قرائت کرد:

متن پیام دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو به شرح زیر قرائت شد؛

با سلام و احترام خدمت همه فرهیختگان گرامی،

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

ای یاد تو مونس روانم

حکیم نظامی یکی از ارکان مسلم زبان و ادب پارسی است. دیوان نظامی خرمنی است بزرگ که سخن‌سنجان عالی‌مقام و دانشمندان روزگار از آن خوشه برگرفته، مضمون و معنی ربوده‌اند. بدون آثار او انواع شعر پارسی حتی غزل‌سرایی و تغزل به حد کمال نمی‌رسید، مضامین وافکار اوست که تکوین بیت‌الغزل‌های دیوان بسیاری از استادان سخن را صورت داده است:

گرفتم سر تیزهوشان منم شهنشاه گوهرفروشان منم

همه خوشه‌چینند و من دانه‌کار همه خانه‌پرداز و من خانه‌دار

تمام بیست‌وهشت هزار بیت منظومه‌های حکیم نظامی استوار و سخته‌اند. او نگارگری است که در بهره‌گیری از واژگان جادو می‌کند و در پس هر نکته‌ای حکمتی ژرف و بالنده به‌کار می‌آورد. سخنوری حکیم که اعجاز و ایجاز را به اوج می‌رساند و در کوتاه‌ترین عبارت، بلندترین و زیباترین مفاهیم را پیش چشم می‌نهد. در ادب کلاسیک ایران‌زمین، این هنر شگرف و شگفت به دو نامور بزرگ، حکیم فردوسی و شیخ اجل سعدی ختم است و حکیم نظامی در میان این دو بزرگ، بی‌گمان یکی از قله‌های ادب نگارینه‌پیکر پارسی است. در قلمرو ادب پارسی حکیم نظامی به پاک‌نهادی و نیک‌سرشتی شهره آفاق است. خود او نیز بارها تاکید می‌ورزد که خداوندا اگر حتی واژه‌ای در آثار من هست که تو را نمی‌سزد مرا کیفر ببخش!

گر صد لغت از زبان گشاید در هر لغتی تو را ستایم

از دید حکیم، سخن بکر و ناب گفتن کاری بس دشوار است و هر کسی نمی‌تواند به این جایگاه دست یازد مگر

آن‌که سلوک معنامحور و خضوع نفس‌ستیز داشته باشد.

سخن گفتن بکر جان سفتن است

 نه هر کس سزای سخن گفتن است

واکنون فزون بر هشتصدو‌پنجاه سال است که خوشنویسان، خنیاگران، نگارگران، ادیبان و حکیمان بر در سرای

حکیم نظامی نشسته‌اند و سخن با او پیوسته‌اند.

روانش باد جفت شادکامی که گوید باد رحمت بر نظامی

برنامه حافظه جهانی یونسکو و ثبت خمسه حکیم نظامی

خمسه نظامی که نمادی از هنر و حکمت ایرانی است از جمله آثار ثبت‌شده در برنامه حافظه جهانی یونسکو است. صور خیال و جادوی کلام حکیم در پنج گنج، سبب‌ساز خلق آثاری شگفت شده تا جایی‌که سازمان جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰) پنج نسخه کم‌نظیر از خمسه نظامی را به پیشنهاد کمیته حافظه جهانی کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در فهرست برنامه حافظه جهانی ثبت کرد.

سازمان یونسکو از سال ۱۹۹۲ برای افزایش آگاهی نسبت به خطرهایی که میراث مستند جهانی را تهدید می‌کند، برنامه حافظه جهانی را برای حفظ و سهولت دسترسی به این آثار به اجرا گذاشته ‌است. سازمان یونسکو قصد دارد با اجرای این برنامه از تاراج، پراکندگی، دادوستد غیرقانونی و نابودی میراث مستند جهانی جلوگیری کند. میراث مستندی که در حافظه جهانی ثبت می‌شوند، قابل دسترس برای همه ملت‌های جهان خواهند بود؛ این بهترین راه برای معرفی تاریخ و تمدن بشری به جهانیان است.

این برنامه خواستار حفظ منابع ارزشمند، مجموعه کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی در سراسر جهان برای آیندگان، بازسازی میراث مستند پراکنده و افزایش دسترسی و انتشار این منابع است. هر سازمان یا فردی می‌تواند یک اثر مستند را برای ثبت در این برنامه پیشنهاد کند. کمیته مشاوره بین‌المللی IAC (InterActiveCorporation) در جلسات خود اسناد و مدارک کامل حاوی توضیحات، مبدأ، اهمیت جهانی و وضعیت حفاظت از اثر را بررسی می‌کند.

بر مبنای برنامه حافظه جهانی یونسکو، میراث مستند ثبت شده جهانی از آن همه است و باید برای همیشه حفظ و نگهداری شود و همیشه در دسترس همگان باشد. هر کشور می‌تواند هر دو سال، حداکثر دو اثر را برای ثبت در فهرست میراث جهانی به یونسکو ارائه کند که قابلیت جابه‌جایی داشته باشد، متشکل از نشانه‌ها، کدها، آواها یا نگاره‌ها باشد، قابل نگهداری باشد، قابلیت نشر داشته باشد و قابل ارائه باشد.

یکی از نسخ بی‌مانند پنج گنج حکیم نظامی، نسخه شماره ۴۰۰ کتابخانه سپهسالار است که در پرونده یونسکو با معیارهای برجسته زیر به ثبت رسید:

1ـ بی‌بدیل و منحصربه‌فرد بودن اثر

خمسه، یکی از شاهکارهای ادبیات فارسی است. سبک نظامی در داستان‌سـرایی، تحولی در شعر فارسی پدید آورد و راه تازه‌ای برای شاعران پس از خود گشود که آن را مکتب نظامی نامیده‌انـد. نظامی در این اثر، داستان‌سرایی منظوم زبان فارسی را تکامل بخشید. این منظومه یکی از شاهکارهای ادبی جهان و در زبان فارسی بی‌بدیل است.

2ـ کتابت و خوشنویسی منحصربه‌فرد

از جلوه‌های با شکوه نسخ آثار حکیم نظامی هنر خوشنویسی، تذهیب و نگارگری ایرانی است. نسخه کتابخانه سپهسالار با ترکیب چشم‌نواز رنگ‌های اصیل ایرانی، پرواز مرغان، کرشمه فرشتگان، نغمه هزاردستان، کرنش ددان و رویش سنبل و ضیمران، به زیبایی کوشیده است تا عاشقانه‌های حکیم نظامی را با تذهیب بی‌نظیرخویش به تصویر کشد. کاتب اثر نیز با شیفتگی هر چه تمام‌تر کوشیده با خط خوش خط نستعلیق که ابداع ایرانیان است این اثر را کتابت کند و شاهکاری بی‌مانند بیافریند.

3ـ اصالت و سلامت اثر

خوشبختانه این نسخه به خوبی حفظ و نگهداری شده است و از این حیث از دید کارشناسان برنامه حافظه

جهانی یونسکو درجه ممتاز کسب کرده است.

چشم‌انداز آینده

کمیسیون ملی یونسکو در ایران برآن است که در دوره جدید فعالیت خود ضمن تعهد به ادامه این راه پرافتخار، فراتر گام بردارد و با همکاری همه فرهیختگان و ذی‌نفعان، مسیر تبدیل میراث بی‌بدیل ایرانی و اسلامی به گنجینه‌های داده‌های دیجیتال را هموار سازد. دیجیتالی کردن میراث تاریخی نقش مهمی در حفاظت، دسترسی و گسترش دانش درباره این آثار و ارزش‌ها ایفا می‌کند. بسیاری از آثار تاریخی به مرور زمان و تحت تأثیر عوامل محیطی، بلایای طبیعی، و دخالت‌های انسانی فرسوده یا نابود می‌شوند. دیجیتال‌سازی، امکان ثبت و حفظ اطلاعات دقیق این آثار را فراهم می‌کند. به‌علاوه، دسترسی مستقیم به اشیای تاریخی، متون قدیمی و بناهای باستانی ممکن است منجر به تخریب آن‌ها شود.

نسخه‌های دیجیتال به‌عنوان جایگزین، این خطر را به حداقل می‌رسانند. با دیجیتالی کردن میراث فرهنگی پژوهشگران، دانش‌آموزان و علاقه‌مندان می‌توانند به اطلاعات و منابع تاریخی به‌صورت برخط دسترسی پیدا کنند و تحقیقات خود را گسترش دهند. این ابزارها امکان تحلیل‌های پیشرفته‌تر و دقیق‌تر را برای پژوهشگران فراهم می‌کنند. برای مثال، نسخه‌های دیجیتال متون قدیمی می‌توانند از طریق نرم‌افزارهای پردازش متن تحلیل شوند. همچنین، به مردم سراسر جهان اجازه می‌دهد تا بدون نیاز به حضور فیزیکی در یک مکان خاص، به این آثار دسترسی داشته باشند. این امر به افزایش دانش و آگاهی عمومی کمک می‌کند. انتشار دیجیتالی آثار، ارتباط میان فرهنگ‌ها را تقویت کرده و درک متقابل بین مردم را افزایش می‌دهد. دیجیتالی کردن میراث، اطلاعات ارزشمند تاریخی را برای نسل‌های آینده ثبت و نگهداری می‌کند و امکان مقایسه و بررسی بین‌فرهنگی و بین‌المللی آثار دیجیتال‌شده تسهیل می‌شود. با تحقق این هدف می‌توان به مشارکت این میراث غنی و گران‌سنگ در شبکه دانش جهانی امیدوار بود.

سپاسگزارم