پیوند علم و فرهنگ رمز ماندگاری ملت ها

به گزارش روابط عمومی کمیسیون ملی یونسکو-ایران، متن سخنرانی عبدالمهدی مستکین بدین شرح است: پیوندهای علمی و فرهنگی در زمره ماندگارترین و پایدارترین پیوندها میان ملتهاست. چرا که رهاورد مشترک قرن ها زندگی و زیست بالنده وشکوفا  میان تمدن ها بوده است . ازاین رو هرچه دایره مناسبات علمی و فرهنگی گسترده تر باشد عمق دوستی ها و همدلی ها میان ملت ها افزون تر می شود.

ایران زمین  از عهد باستان تا به امروز همواره منادی علم و دانش گستری و دوستی بوده است ؛ گواه آن اقدام سازمان جهانی یونسکو در اعلام گرامیداشت رویداد جهانی جندی شاپور به عنوان قدیمی ترین دانشگاه جهان با قدمتی قریب به ۱۸ قرن پیش در عهد ساسانیان  است.

این که ایرانیان در عهد باستان ودر اوج افراطی گری و خشونت های متعصبانه اقدام به  تاسیس” شهر دانشگاهی جندی شاپور” میکنندکه بر سر در وردی آن نگاشته شده که ” دانش و فضیلت بر بازو و شمشیر برتر است ” بیانگر نگرش ژرف و تمدن ساز این ملت و سرزمین در ترویج دانایی و خردمندی است؛ تا در پرتو آن ملتها در کنار یکدیگر فضیلت های انسانی را برجسته و از رذیلت های بشری دوری گزینند.

وجود سرو بلند بالای دانش و علم گستری ؛ ابوریحان بیرونی برجسته ترین دانشمند شرق را نیز باید در بستر و امتداد همین نگرش بالنده در پاسداشت علم و دانایی و خردمندی بازجست .

حکیم خردمند و فرخ روان توس فردوسی در جای جای شاهنامه ؛ همواره بر ارز و ارج نهادن بر دانش و آموختن و افروختن تاکید بایسته دارد .

میاسای ز آموختن یک زمان                  ز دانش میفکن دل اندر گمان

چو گویی که وام خرد توختم                 همه هرچ بایستم آموختم

یکی نغز  بازی کند روزگار                     که بنشاندت پیش آموزگار

این سخن دانای ایران زمین را بزرگی چون ابوریحان بیرونی همواره  تا دم بازپسین پیش چشم داشت :

“فقیه ابوالحسن علی گوید: آنگاه که نفس در سینه ابوریحان  به شماره افتاده بود بر بالین وی حاضر آمدم. در آن حال پرسید: حساب جدات فاسده را که وقتی مرا گفتی  بازگوی که چگونه بود؟ گفتم اکنون چه جای این سوال است؟ گفت ای دوست   کدام یک از این دو بهتر؟ این مساله را بدانم و بمیرم یا نادانسته و جاهل در گذرم؟ و من آن مساله بازگفتم ؛  فرا گرفت و از نزد وی بازگشتم و هنوز قسمتی از راه را نپیموده بودم که شیون از خانه او برخاست”.

اندرین ره می تراش و می خراش            تا دم آخر دمی غافل مباش

باری در باب عظمت و جایگاه درخشان ابوریحان بیرونی  با الهام از سخن شیخ اجل سعدی ؛ در معنی باز است و سلسله سخن دراز ، اما به ژرفی و فشردگی دو معیار ممتاز ؛ برجسته و الهام بخش شخصیت ابوریحان را بر می کاوم .

طلب مستمر علم و مبارزه با جهل و خرافه گرایی

همانگونه که سازمان جهانی یونسکو شیوه و روش دانش گسترانه ابوریحان را می ستاید ؛ امروزه نزد دانشمندان حوزه تاریح علم این موضوع امری کاملا پذیرفتنی است که سویه نگرش ابوریحان بیرونی در فزون از هزار سال پیش الهام بخش حقیقت واقعی علم و به اشراک گذاشتن آن است .

“جرج سارتن” از بزرگان تاریخ علم که هر بخش از قرون مختلف اسلامی را به نام برجسته‌ترین دانشمند آن قرن معرفی می کرد  در نامگذاری قرن پنجم هجری ، بین شیخ‌الرئیس پور سینا  و ابوریحان بیرونی تردید داشت که در نهایت حکیم ابوریحان بیرونی را به خاطر این که اهل تجربه و دقت بود و تا از مطلبی اطمینان حاصل نمی کرد، آن را نمی‌پذیرفت، به این دانشمند بزرگ اختصاص داد.

ابوریحان هیچ سخنی را بدون برهان عقلی و منطقی نمی پذیرفت و براین باور بود که «تعصب بر یک متغیر علمی چشم‌های بینا را کور و گوش‌های شنوا را کر می‌کند و انسان را به کاری وامی‌دارد که خرد و دانش آن را گواهی نمی دهد »

سخت گیری و تعصب خامی است            تا جنینی کار خون آشامی است

بیرونی بارها درآثار خود به مطالبی از دانشمندان پیش از خود اشاره می‌کند که آنها را می‌آزماید؛   از مشهورترین آنها دو آزمایش است که در الجماهر (کتابی در گوهرشناسی) به آنها اشاره می‌کند: یکی آزمودن باور عوامانه سمی بودن الماس است که بیرونی با خوراندن الماس به سگ آن را آزموده است و دیگری آزمودن گزاره‌ای است که بر اساس آن اگر مار به زمرد بنگرد، چشمانش ضعیف یا کور می‌شوند؛ بیرونی اشاره می‌کند که بارها و به طرق مختلف این را آزموده است و نادرستی آن باور را دریافته است.

شکی نیست که ابوریحان این آزمایش را برای رفع تردید خود نکرده بود. برای مردی چون او نادرستی این عقاید کاملا هویداست ؛ ولی او می‌خواست عامه مردم نیز به بینش‌های غلط خود پی ببرند و گرد خرافات نگردند. او می‌گوید: «فقط یک کار باقی مانده و آن اینکه سوزنی از زمرد بسازند و چشم افعی را با آن میل بکشند!».

با درک این مفهوم ؛ جایگاه ارجمند ابوریحان به‌خوبی نشان داده می‌شود که  او خود را از مردم جدا و بیگانه نمی‌داند. و بر این باور است که اگر علم در خدمت انسان و برای هدایت انسان به‌سوی روشنایی عقل و اندیشه نباشد، به چه کار می آید ؟ واین همان نگرش کلیدی سازمان جهانی یونسکو در امر آموزش و علم است که با الهام از بینش بالنده  ابوریحان بیرونی آراسته می گردد که در سخن  فردوسی بزرگ نیز مندرج است :

بیاموز و بشنو ز هر دانشی             بیابی ز هر دانشی رامش

چو بر دانش خویش مهر آوری             خرد را ز تو بگسلد داوری

احترام به حقوق مالکانه وامانتداری علمی

یکی دیگر از ویژگی های ممتاز شخصیتی و علمی ابوریحان بیرونی آن است که از نظرگاه وی هر نویسنده و دانشمندی باید حقوق مالکانه علمی دیگران را رعایت کند او در نگارش کتاب‌های متنوع و گسترده خود از هر متنی که استفاده می‌کرد، نام نویسنده و کتاب را ذکر می‌کرد و به نحوی حق معنوی نویسنده را پاس می داشت . برای اثبات این مدعا می‌توان تهیه و ثبت فهرست آثار و نوشته‌های ذکریای رازی توسط ابوریحان را نام برد، که ابوریحان سال‌ها بعد از مرگ رازی و از بیم آنکه آثار او نابود شوند، آن‌ها را در فهرستی تهیه و ثبت کرد و “پل‌کراوس” مستشرق آلمانی با عنوان «رساله فی فهرست کتب محمد بن زکریاء الرازی» منتشر نمود.

آنچه که اهمیت این مفهوم را در این روزگاران افزون می کند احترام به حقوق معنوی ملتهایی است که شخصیت ها و مشاهیر بزرگ علمی و فرهنگی و ادبی را در دامان خود پرورانده اند و به جهانیان باز نموده اند .

فرجام سخن 

باری در فرجام دریغ است صمیمانه ترین درودها را نثار ملت بزرگ و ادب گستر تاجیکستان ننمایم . نسبت ما با مردمان آن سامان همواره مر با یاد این بیت مولوی بزرگ آن دیگر پارسی گوی جان شناس رهنمون است که فرمود:

در دو چشم من نشین ای آنکه از من من تری        تا قمر را وانمایم کز قمر روشن تری

بین ما و شما ؛ مایی و تویی نیست و به قول سعدی بزرگ به سان دو برادر و یار موافق در برابر یکدگر نشسته ایم و در آینه چشم یکدیگر به مهر می نگریم.

هرگز حسد نبرده و حسرت نخورده ام           جز بر دو روی یار موافق که در همست

اکنون مایه بسی احترام و احتشام است که با تلاش و همت کشورهای تاجیکستان ؛ ازبکستان و ایران و با حمایت کشور ترکیه ؛ هزاره این دانشمند پرآوازه مشرق زمین را به جشن نشسته ایم .

همت مدیران و دست اندرکاران آثار خانه ملی تاجیکستان بویژه جناب آقای دکتر علی شیر ظریفی  را که ساقی این بزم انس گشته اند ، می ستایم از سفیر محترم جمهوری  اسلامی ایران جناب دکتر صابری  و کارشناس ارجمند بخش فرهنگی سفارت جناب اقای فرح بر که بستر حضور در این نشست پر ارج را فراهم کردند نیز کمال سپاسگزاری  را دارم .

امید که پیوندهای عمیق فرهنگی  و عاشقانه دو ملت یگانه بیش از پیش ژرفا پذیرد.

با ابیاتی از حکیم پرآوازه ایرانی ؛  نظامی بزرگ در وصف دانش دامن سخن را فراهم می چینم :

دانش طللب و بزرگی آموز                     تا به نگرند روزت از روز

می کوش به هر ورق که خوانی                کان دانش را تمام دانی