شهر اصفهان با طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۳۹ دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی و عرض جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۸ دقیقه و ۳۰ ثانیه شمالی در مرکز ایران واقع شده است. این شهر در ناحیه شرقی سلسله جبال زاگرس واقع بوده و از یک جلگه رسوبی با دشت‌های نسبتاً وسیع و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، تشکیل شده است .

شهر اصفهان در حال حاضر دارای مساحت ۱۹۱۰۲ هکتار است. محدوده قانونی این شهر به ۵ حوزه و ۱۵ منطقه شهری تقسیم شده است. دشتی که شهر اصفهان بر آن قرار می‌گیرد، هموار و با شیب متوسط کمتر از ۳/۰ درصد و با جهتی از طرف شمال غربی به جنوب شرقی است. از نظر آب‌وهوا، این شهر در کمربند خشک نیم‌کره شمالی واقع شده است، از این‌رو دارای آب‌وهوای خشک صحرایی با زمستان سرد و تابستان گرم است. حرارت متوسط آن در حدود ۱۶ درجه سانتی‌گراد و میزان متوسط بارندگی سالانۀ آن حدود ۱۱۰ میلی‌متر است. جهت اصلی باد در بیشتر فصول سال از طرف جنوب غربی و غرب بوده، شدید و قوی است.

تاریخ‌نگاران دوره‌های گذشته، بنای شهر اصفهان را به طهمورث، سومین پادشاه سلسله پیشدادیان، نسبت داده‌اند؛ برخی دیگر، بنیان آن را به اسکندر و گروهی نیز به روزگاری پیش از آن‌ها منسوب دانسته‌اند. با این همه، تقریباً عموم مورخان بر قدمت دیرینه و پیشینه تاریخی اصفهان تأکید کرده‌اند.

از نظر وجه تسمیه، نام اصفهان در منابع تاریخی و جغرافیایی به صورت‌های گوناگونی، از جمله «اسپاهان» و «سپاهان»، آمده است. به احتمال بسیار، این نام از واژه «سپاه» مشتق شده و می‌تواند گویای آن باشد که این شهر در روزگاران گذشته محل تجمع و استقرار سپاهیان بوده است.

پس از انقراض حکومت ساسانیان، مردم اصفهان نیز همچون دیگر شهرهای ایران به اسلام گرویدند. مورخان اسلامی، فتح نخستین اصفهان را با اختلاف، به سال‌های ۱۹ و ۲۱ هجری نسبت داده‌اند. با این حال، دیری نپایید که اصفهانیان سر به شورش برداشتند و پس از فتح مجدد شهر در سال ۲۳ هجری، اصفهان برای حدود سه قرن و نیم تحت سلطه خلفای عرب قرار گرفت.

در سال ۳۱۹ هجری، مرداویج زیاری علیه خلفا سر به شورش برداشت و پس از فتح ایالت جبال، اصفهان را نیز به قلمرو خود افزود. او دلبستگی فراوانی به احیای آداب و سنن نیاکان ایرانی خود داشت و معروف است که جشن سده سال ۳۲۳ هجری را با شکوهی تمام برگزار کرد. با این حال، در همان سال، هنگامی که در اندیشه برگزیدن اصفهان به عنوان پایتخت حکومت خویش بود، در پی توطئه‌ای که به تحریک خلیفه بغداد شکل گرفته بود، به قتل رسید.

پس از آن، در دوره دیالمه (آل‌بویه)، اصفهان به پایتختی حسن رکن‌الدوله، یکی از فرمانروایان نامدار این سلسله، برگزیده شد. وی در توسعه و گسترش شهر کوشش بسیار کرد.

«مسجد جامع جورجیر» یا «مسجد جامع صغیر» که امروزه تنها سردری باشکوه از آن باقی مانده، از آثار مربوط به دوره دیالمه در اصفهان است. قسمت‌هایی از این مسجد که رو به ویرانی رفته بود، در دوره شاه‌عباس دوم تجدید بنا شد و امروزه به نام مسجد حکیم معروف است که یکی از آثار مشهور دوران صفوی محسوب می‌شود.

اصفهان علاوه بر دوره آل‌بویه، در دوران دو سلسله مهم سلجوقیان و صفویان نیز پایتخت ایران بود.

در سال ۴۴۳ هجری، اصفهان از سلسله دیالمه به سلاجقه منتقل شد و عصری درخشان را در تاریخ خود آغاز کرد. به‌ویژه در دوره سلطنت ملکشاه سلجوقی و به یمن وزارت مدبرانه خواجه نظام‌الملک طوسی، اصفهان به یکی از مهم‌ترین و آبادترین بلاد دنیا تبدیل شد. از مهم‌ترین آثار برجای‌مانده از عصر ملکشاه در اصفهان، می‌توان به «گنبد نظام‌الملک» و «گنبد تاج‌الملک» در مسجد جامع اصفهان اشاره کرد؛ بناهایی شاخص و ممتاز که از نظر معماری، جایگاهی ویژه دارند. در «مقبره دارالبطیخ» که در محله احمدآباد اصفهان واقع است، سلطان ملکشاه، خواجه نظام‌الملک و جمعی دیگر از سلاطین و بزرگان سلجوقی مدفون شده‌اند.

در فاصله میان دوره سلجوقی و عصر صفوی، یعنی دو دوره رشد و شکوفایی اصفهان، این شهر دو مصیبت بزرگ را نیز از سر گذراند؛ نخست، حمله مغول در قرن هفتم و سپس، قتل‌عام تیمور در اواخر قرن هشتم.

البته در دوره ایلخانان مغول، اصفهان بار دیگر فرصتی برای آرامش و بازسازی یافت. در این دوره، مرمت و ساخت‌وسازهایی نیز صورت گرفت که از آن جمله می‌توان به «محراب اولجایتو» در مسجد جامع اصفهان اشاره کرد؛ اثری که نمونه‌ای باشکوه از گچ‌بری‌های دوره ایلخانی به شمار می‌آید.

سرانجام، پس از سالیان خونریزی، تطاول و تاراج، عصر صفوی آغاز شد و اصفهان وارد برجسته‌ترین دوره رشد، شکوفایی و بالندگی در تاریخ خود شد.

با انتقال پایتخت به اصفهان در سال ۱۰۰۰ هجری توسط شاه‌عباس اول، جریانی از توسعه با احداث بی‌وقفه میدان‌ها، خیابان‌ها، بازارها، کاخ‌ها و پل‌ها به راه افتاد. بسیاری از بناهای تاریخی شاخص اصفهان مانند میدان نقش جهان، مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف‌الله و سی‌وسه‌پل در این دوره ساخته شدند.

در میان دیگر شاهان صفوی، عصر شاه‌عباس دوم نیز از دوره‌های درخشان تاریخ اصفهان به شمار می‌آید؛ دوره‌ای که بناهایی چون پل خواجو و کاخ چهل‌ستون به آن نسبت داده شده است.

اصفهان در عصر صفوی، از نظر علمی و فرهنگی نیز رشد و شکوفایی چشمگیری یافت. هنر و معماری به اوج کمال رسید و جریان‌های تازه‌ای در عرصه حکمت و فلسفه اسلامی شکل گرفت.

سرانجام، در پی بی‌کفایتی شاه سلطان حسین، حمله افغان‌ها به اصفهان در سال ۱۱۳۵ هجری رقم خورد و با انقراض سلسله صفوی، دوره‌ای تازه در تاریخ این شهر آغاز شد.

اصفهان از دوره زندیه آثار قابل‌توجهی در اختیار ندارد؛ اما از عصر قاجار بناهایی بر جای مانده است که بیشتر آن‌ها به همت رجال و نیکوکاران آن دوره ساخته شده‌اند. با این حال، شاید این اقدامات نتوانسته باشد خسارت‌های سنگینی را که در دوران حکمرانی ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه، بر اصفهان وارد شد، جبران کند.

در سده‌ اخیر، شهر اصفهان توسعه یافته و با ترمیم و نوسازی بناهای قدیمی و احیای صنایع‌دستی به شهری توریستی بدل شده است. با احداث کارخانه‌های بزرگ ذوب‌آهن و فولاد مبارکه و دیگر مراکز صنعتی، شهر اصفهان امروزه در شمار چند شهر بزرگ صنعتی‌توریستی ایران درآمده است.

اصفهان با برخورداری از زیبایی‌ها و جاذبه‌های تاریخی کم‌نظیر، لقب «نصف جهان» را از آن خود کرده است؛ اما جاذبه‌های این استان به آثار تاریخی محدود نمی‌شود و تنوع خوراکی نیز یکی از جذابیت‌های آن برای گردشگران به شمار می‌آید.

 بریان

یکی از معروف‌ترین غذاهایی که در استان اصفهان تهیه و طبخ می‌شود، بریان است. البته این غذا به اشتباه در بین گردشگران به نام بریانی یا بریونی شناخته می‌شود که در واقع به محل فروش بریان گفته می‌شود. این غذای سنتی و لذیذ، نه‌تنها در اصفهان، بلکه در سراسر ایران از شهرت و محبوبیت زیادی برخوردار است. گردشگران داخلی و خارجی نیز، هنگام سفر به این شهر زیبا و دوست‌داشتنی حتماً این غذای خوشمزه را امتحان می‌کنند. مردم استان اصفهان برای تهیه‌ بریان از گوشت سردست و قلوه‌گاه، پیاز، نعناع خشک، روغن، نمک، فلفل و زردچوبه، دارچین، زعفران سابیده شده و کشک استفاده می‌کنند. در استان اصفهان بریان را همراه با مقداری جگر سفید پخته و چرخ شده، آب‌گوشت تهیه شده از بریان، کشک، نان سنگک، ریحان و یک پارچ دوغ خنک قرار داده و میل می‌کنند.

یخمه تُرُش

یخمه تُرُش یکی از غذاهای سنتی استان اصفهان است که متأسفانه امروزه در مقیاس بسیار کم، توسط مردم این استان تهیه و طبخ می‌شود. این غذای محلی به‌دلیل فراوانی میوه‌هایی مانند پر زردآلو، به و آلو از غذاهای بسیار مقوی و مفید محسوب می‌شود. مردم این استان با ترکیب گوشت گوسفند، به، آلو، پر زردآلو، برنج، نمک، شکر و زردچوبه، این غذای لذیذ و خوش‌مزه را تهیه می‌کنند. مردم استان اصفهان، یخمه ترش را با نان می‌خورند.

کله جوش

کله جوش غذایی بسیار خوشمزه و سرشار از کلسیم و پروتئین است که به‌عنوان یکی از غذاهای سنتی و محلی استان اصفهان شناخته شده است. البته این غذای مغذی در استان‌های دیگری مانند همدان و سیستان و بلوچستان به‌عنوان غذای اصلی تهیه و طبخ می‌شود. ماده‌ اصلی کله‌جوش، کشک است که طعم مطبوعی به این غذای محلی می‌بخشد. مردم استان اصفهان برای تهیه‌ی این غذا از گوشت چرخ‌ کرده، گردو، کشک، آرد، پیاز، نعناع خشک، نمک، فلفل، زردچوبه و آب استفاده می‌کنند. البته اضافه کردن گوشت در این غذا اختیاری و با توجه به ذائقه‌ی افراد خانواده صورت می‌گیرد. گاهی اوقات مادر خانواده، مقداری سیر نیز به کله‌جوش اضافه می‌کند. مردم استان اصفهان این غذای مفید و لذیذ را با نان می‌خورند.

حلیم بادمجان

حلیم‌بادمجان غذایی بسیار مقوی و دوست‌داشتنی است که در بین مردم استان اصفهان محبوب و پرطرفدار به شمار می‌آید. معمولا روش‌های مختلفی برای تهیه‌ این غذای خوشمزه وجود دارد که هرکدام طعم و عطری فوق‌العاده خواهند داشت.

مردم استان اصفهان این غذای سنتی و محلی را با استفاده از گوشت سردست یا گردن، کشک، پیاز سرخ شده، سیر رنده شده، بادمجان سرخ شده، نعناع داغ، زعفران، نمک، فلفل و برخی از ادویه‌های دلخواه تهیه می‌کنند. البته برخی از خانواده‌های این استان، در تهیه حلیم‌بادمجان از عدس یا لوبیا سفید نیز استفاده می‌کنند؛ در فصول سرد سال، حلیم‌بادمجان لذیذ با نان، بسیار دلچسب به نظر می‌رسد.

قیمه‌ریزه

یکی دیگر از غذاهای سنتی و دوست‌داشتنی استان اصفهان، قیمه‌ریزه نام دارد. این غذا معمولا برای وعده‌ ناهار تهیه و مصرف می‌شود. مقداری سبزی‌خوردن به‌همراه پیاله‌ای ماست یا ترشی، در کنار این غذا بسیار لذیذ و دلچسب به نظر می‌رسد. مردم این استان برای طبخ این غذای سنتی از گوشت گوسفند چرخ شده‌ی بدون چربی، پیاز رنده شده، آرد نخودچی، پیاز سرخ کرده، گوجه‌فرنگی، نعناع خشک، روغن، نمک، فلفل و برخی از ادویه‌های موردعلاقه‌ اعضای خانواده استفاده می‌کنند. البته می‌توان به‌جای گوجه‌فرنگی، از رب گوجه‌فرنگی استفاده کرد. این غذا معمولاً همراه با سبزی‌خوردن تازه و ماست میل می‌شود.

کوکو قندی

یکی دیگر از غذاهای سنتی استان اصفهان، که امروزه کمتر توسط آشپزان طبخ می‌شود، کوکو قندی است؛ این غذایی بیشتر توسط مادربزرگ‌ها و خانم‌های خانه‌دار قدیمی، با دست‌پخت‌های عالی و بی‌نظیرشان، تهیه می‌شود. مزه‌ این غذای سنتی، کاملا متناسب با اسمش بوده و از طعمی شیرین و دلچسب برخوردار است. آشپزان استان اصفهان کوکو قندی را با استفاده از سیب‌زمینی، تخم‌مرغ، زعفران، شکر، گلاب و جوهر لیمو طبخ می‌کنند. اگر مهمان مردم دوست‌داشتنی استان اصفهان شدید، حتما روش تهیه و پخت آن را جویا شوید. مطمئن باشید که پشیمان نخواهید شد.

آش سماق

آش سماق، غذایی ترش با شیرینی محبت مادر خانواده، آشی بی‌نظیر و خوشمزه را برای اعضای خانواده‌ به ارمغان می‌آورد. این غذا از دیگر خوراکی‌های سنتی و محبوب استان اصفهان قلمداد می‌شود که در فصل سرد سال، در مقیاس زیادی توسط خانواده‌های این استان تهیه و میل می‌شود. مردم استان اصفهان برای طبخ آش سماق از آرد برنج یا برنج خرد شده، سماق خشک، گوشت چرخ‌ کرده، سبزی، پیاز، روغن، نمک و فلفل استفاده می‌کنند. عطر و طعم این غذای سنتی بسیار مطبوع و دلچسب است و به شما پیشنهاد می‌کنیم، در سفر به استان زیبا و دیدنی اصفهان، حتما از آش سماق میل کنید.

گز

اصفهان است و شیرینی مشهور آن که گز نام دارد. برپایه منابع، این خوراکی مشهور و محبوب از دوران حکومت صفویه در استان اصفهان و به مرور طی تکمیل خوراکی به نام حلوا چوبه به‌دست آمده است. البته درباره صحت این ادعا میان تاریخ‌شناسان اختلاف وجود دارد. با این حال شکی نیست که این شیرینی از خوراکی‌های سنتی و بومی این استان به شمار می‌آید. وجه تسمیه گز به عصاره‌ای به نام «انگبین» بازمی‌گردد. امروزه این شیرینی فوق‌العاده را با استفاده از گلوکز، گلاب، سفیده‌ تخم‌مرغ، شکر، مغز پسته، خلال بادام، خلال فندق و بیدمشک استفاده می‌کنند. البته در استان اصفهان، با اضافه کردن مقدار بسیار کمی از عصاره‌ انگبین، به تولید گز انگبین نیز پرداخته می‌شود، ولی به‌دلیل گران بودن قیمت انگبین، تولید این فرآورده در میزان کمی اتفاق می‌افتد.

پولکی

پولکی بی‌تردید یکی از خوشمزه‌ترین شیرینی‌های سنتی استان اصفهان است که در انواع گوناگون تهیه و مصرف می‌شود. تهیه این شیرینی لذیذ چندان دشوار نیست و مردم اصفهان برای تهیه آن از شکر، کنجد و هل استفاده می‌کنند.

آثار تاریخی اصفهان مجموعه‌ای ارزشمند از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری ایرانی در طول بیش از هزار سال تاریخ این سرزمین به شمار می‌رود. از نظر تعداد و اهمیت این آثار، اصفهان را می‌توان یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های هنر و معماری ایران پس از اسلام دانست؛ شهری که بسیاری از شاهکارهای معماری ایرانی را در خود جا داده است

 در بناهای تاریخی اصفهان می‌توان جلوه‌های بی‌نظیری از هنرهایی همچون گنبدسازی، کاشی‌کاری، گچ‌بری، مقرنس‌کاری، منبت‌کاری و خوشنویسی را مشاهده کرد. این آثار بازتاب‌دهنده استعداد کم‌نظیر، ذوق هنری و باورهای مذهبی هنرمندانی است که آن‌ها را پدید آورده‌اند. در میان دوره‌های مختلف تاریخی اصفهان، دو دوره باشکوه سلجوقی و صفوی جایگاه ویژه‌ای دارند. هر یک از این دوره‌ها با ویژگی‌های معماری و شیوه‌های هنری خاص خود، سهم بزرگی در شکل‌گیری هویت تاریخی و فرهنگی این شهر داشته‌اند. سه اثر تاریخی اصفهان نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است: میدان نقش‌جهان، مسجد جامع اصفهان و مجموعه چهل‌ستون، که با عنوان «باغ ایرانی» در این فهرست قرار گرفته است.

میدان نقش جهان

یکی از زیباترین و محبوب‌ترین جاذبه‌های اصفهان، میدان نقش‌جهان است (که با نام میدان امام نیز شناخته می‌شود) و در میراث جهانی یونسکو نیز ثبت‌ شده است. نقش‌جهان میدان مرکزی شهر اصفهان است و بخشی از یک مجموعه تاریخی ارزشمند به شمار می‌رود. وجه تمایز این میدان از همتایانش، شکل مستطیلی آن است که با ظاهر دایره‌ای یا بیضی‌شکل بسیاری از میادین معمول و رایج، تفاوت دارد. این میدان مستطیلی، طولی برابر ۵۶۰ متر و عرضی برابر ۱۶۰ متر دارد. میدان نقش‌جهان اصفهان آثار تاریخی گران‌قدری چون کاخ عالی‌قاپو، مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد امام، سردر قیصریه، بازار قیصریه اصفهان و دروازه‌های چوگان را دربر می‌گیرد.

کاخ عالی قاپو

کاخ عالی‌قاپو یکی از چشم‌نوازترین بناهای میدان نقش‌جهان است که در دوره صفویه از برجسته‌ترین کاخ‌های جهان به شمار می‌رفت. این بنا از تمامی ویژگی‌ها و امکانات شایسته یک کاخ سلطنتی برخوردار بود، در آن فراهم شده بود.  این عمارت ۴۸ متر ارتفاع و ۶ طبقه دارد که با راه پله های مارپیچ به یکدیگر راه دارند.

این عمارت تاریخی که در غرب میدان نقش جهان و روبه‌روی مسجد شیخ لطف‌الله‌ ‌برافراشته شده، به عنوان یکی از مهم‌ترین شاهکارها‌ی معماری اوایل قرن یازدهم هجری از شهرتی عالم‌گیر برخوردار است‌. تاریخ ساخت بنای تاریخی عالی‌قاپو به ۱۰۵۴ هـ.ق باز‌می‌گردد و بانی آن شاه عباس اول است. عالی‌قاپو پس از انتقال پایتخت صفوی از قزوین به اصفهان بنا نهاده شد تا به عنوان مقر و دولت‌خانه حکومتی سلاطین صفوی مورد استفاده قرار گیرد. ساخت عالی قاپو طی ۵ مرحله معماری و در زمان جانشینان شاه عباس اول، به ویژه شاه عباس دوم و شاه سلیمان ادامه یافت و روز به روز زیباتر شد.

تماشایی‌ترین قسمت این کاخ گچ‌بری‌های آخرین طبقه آن است که به اتاق موسیقی یا اتاق صوت شهرت دارد و نقش سازهای مختلف در آن دیده می‌شود. مینیاتورهای هنرمند معروف عصر صفوی، رضا عباسی، جلوه‌ای خاص به این اثر بخشیده‌ است.

مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله یکی از مساجد خاص ایران است که در دوران صفوی ساخته شده و امروزه به عنوان یکی از دیدنی های مجموعه اصفهان به حساب می‌آید.

این مسجد شاهکاری از معماری و کاشی‌کاری قرن یازدهم هجری به شمار می‌رود که به دستور شاه عباس اول و برای تجلیل شیخ لطف‌الله میسی بنا شده است. ساخت این مکان، توسط معمار مشهور آن دوره، استاد محمدرضا اصفهانی و به مدت حدود ۱۸ سال صورت گرفته است. بنای این مسجد پس از گذشت سالیان طولانی، هنوز هم در استفاده از رنگ و نور در معماری شاهکاری حیرت انگیز به شمار می‌رود که سالانه گردشگران زیادی را جذب خود می‌کند. یکی از شگفتی‌های این بنا، طاووسی است که در مرکز داخلی گنبد آن طراحی شده و پرهای آن توسط نور وارد شده از طاق بالای در ورودی مسجد تکمیل می‌شود.

مسجد امام اصفهان

مسجد امام اصفهان که با نام‌های مسجدشاه، مسجد سلطانی و مسجد جامع نیز معروف است، مهم‌ترین مسجد تاریخی اصفهان و از بناهای مهم معماری اسلامی ایران به شمار می‌رود.

این‌ مسجد در ضلع‌ جنوبی‌ میدان امام خمینی (میدان‌ نقش‌ جهان‌) واقع‌ شده‌ و شاهکاری بی نظیر از معماری، کاشی‌کاری و نجاری در قرن یازدهم هجری است که ساخت آن در سال ۱۰۲۰ هجری به فرمان شاه عباس بزرگ، در بیست و چهارمین سال سلطنت وی آغاز شده و تزئینات و الحاقات آن تا دوره جانشینان وی به طول انجامیده است.

این مسجد از نظر معماری و تزئینات چشمگیر خود، اهمیت بسیاری دارد و گردشگران بسیاری را به بازدید و تحسین این بنا ترغیب می‌کند. شکوه رنگ‌ها و عظمت سردر و گنبد مسجد، تصویری خیره‌کننده پیش روی بازدیدکنندگان قرار می‌دهد. تکرار عناصر معماری، طاق‌نماهای متقارن، حوض بزرگ وضو و کاشی‌کاری‌های زیبا، جلوه‌ای چشم‌نواز به این بنا بخشیده است.

معمار مهندس این بنا، استاد علی‌اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان آن محب‌علی بیک‌الله بوده‌ و کتیبه‌نگاری‌های این بنا هنر دست خوشنویسانی چون علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمدرضا امامی و محمدصالح امامی است.

مسجد جامع اصفهان

«مسجد جامع اصفهان» که «مسجد جامع عتیق» و «مسجد جمعه اصفهان» نیز نامیده می‌شود، یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی این شهر است که خود موزه‌ای از سبک‌های معماری و هنرهای تزیینی ایران پس از اسلام به شمار می‌آید؛ چراکه در هر دوره تاریخی، از دیالمه و سلاجقه گرفته تا ایلخانان و صفویان، بنایی بر آن افزوده و در تزیین و تکمیلش کوشیده‌اند؛ چنین است که این شاهکار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، تحولات هنری ادوار اسلامی تاریخ ایران در مدت هزار سال اخیر را بهتر از هر جای دیگری به نمایش می‌گذارد. این بنای تاریخی بین دو محله قدیمی شهر اصفهان به نام‌های جوباره و دردشت قرار دارد و گرچه جای‌جای آن دارای ارزش فراوان است، اما از معروف‌ترین بخش‌هایش می‌توان به این موارد اشاره کرد: «گنبد نظام‌الملک»، منسوب به خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر شهیر سلطان ملکشاه سلجوقی، «گنبد تاج‌الملک»، منسوب به ابوالغنائم تاج‌الملک، وزیر دیگر ملکشاه، که به علت رنگش به «گنبد خاکی» نیز معروف است و «محراب اولجایتو»، منسوب به اولجایتو، ایلخان مغول، که نمونه‌ای بی‌بدیل از هنر گچ‌بری ایرانی به شمار می‌آید.

سردر قیصریه

سردر قیصریه نام یکی از سازه‌های دوران صفویه است که در گوشه‌ای از میدان نقش جهان و در ورودی اصلی بازار اصفهان قرار دارد و پس از چشیدن سرد و گرم روزگار، باز هم استوار در سر جای خود ایستاده است.

در گذشته این بنا ۳ طبقه داشت اما پس از تخریب یکی از طبقات، امروزه تنها دو طبقه از این بنا باقی مانده است. طبقه تخریب شده به نقارخانه اختصاص داشت و به وسیله نواختن موسیقی در آن، اوقات روز به مردم اعلام می‌شد. طبقه دوم، مخصوص امور دفتری و بازرگانی بود و در پایین ترین طبقه حجره هایی برای خرید و فروش وجود داشت.

سردر قیصریه شامل چهار درِ فرعی، یک دروازه اصلی و یک حوض است و بر بالای آن نقاشی‌هایی به قلم رضا عباسی، ناقوس دیر هرمز و ساعت قلعه پرتغالی‌ها به چشم می‌خورد. این سردر شما را به دالان‌های پر همهمه بازار بزرگ اصفهان می‌کشاند که قلب تپنده اقتصاد نصف جهان است.

بازار اصفهان

بازار اصفهان یکی از بزرگترین و زیباترین بازارهای ایران است که به دلیل حضور در میدان نقش جهان، یکی از ممتازترین بازارهای ایران از نظر موقعیت گردشگری به شمار می‌رود. قسمتی از این بازار با عنوان بازار قیصریه شناخته می شود که ورودی آن در میدان نقش جهان، توسط سردری زیبا مشخص شده است.

بازار قیصریه در بافت تاریخی اصفهان قرار دارد که عمدتاً به فعالیت فرش‌فروشان اختصاص دارد. این بازار که با نام بازار سلطانی نیز خوانده می‌شود، از بزرگترین و مجلل‌ترین مرکز خرید و فروش در دوران صفویه بوده ‌است و در سال ۱۰۲۹ هجری قمری (دوران صفویه) در شمال میدان تاریخی نقش جهان ایجاد گردید که این میدان را به میدان عتیق (کهنه) و اصفهان عصر سلجوقی مربوط می‌کند.

پل خواجو

پل خواجو از شاهکارهای معماری دوره شاه‌عباس دوم است که بر روی زاینده‌رود ساخته شده است. این پل که با نام «پل بابا رکن‌الدین» نیز شناخته می‌شود، علاوه بر نقش ارتباطی، کارکردهایی همچون سد و تنظیم جریان آب داشته است.

این پل به‌واسطه چهره متفاوتی که دارد، به عنوان زیباترین پل اصفهان شناخته می‌شود. پل خواجو در شرق سی‌وسه پل قرار دارد و علاوه بر معماری چشم‌نواز، نقاشی‌های زیبایی را نیز به نمایش می‌گذارد و قسمت میانی آن همچون نگینی می‌درخشد.

پل الله‌وردی‌خان یا سی‌وسه پل

پل الله‌وردی خان یا سی‌وسه پل، پلی زیبا و بی‌نظیر با ۳۳ دهانه است. این اثر از شاهکارهای معماری صفوی و از مشهورترین پل‌های ایران است که در انتهای جنوبی خیابان چهارباغ یا خیابان انقلاب اصفهان قرار دارد. سی‌وسه پل با نظارت و هزینه‌ الله‌وردی‌خان، سردار معروف صفوی، بر روی زاینده‌رود ساخته شد. سی‌وسه پل محلی برای جشن آب‌پاشان یا آب‌ریزان بوده است. در این جشن در ۱۳ تیرماه هر سال، با ریختن آب و گلاب روی یکدیگر این جشن برگزار می‌شد. همچنین مراسم «خاج شویان» که مخصوص ارامنه اصفهان در دوران صفویه و محل اجتماع شاعران، بزرگان، رجال و سایر مردم بوده است در این مکان برگزار می‌شده است.

این پل همواره مورد تحسین بسیاری از صاحب‌نظران جهان قرار گرفته است؛ تا آنجا که پرسی سایکس، سی‌وسه‌پل را یکی از پل‌های برجسته جهان دانسته و شاردن نیز آن را شاهکار معماری خوانده است.

کاخ چهل‌ستون

از دیگر بناهای تاریخی اصفهان، کاخ چهل‌ستون است که بالغ بر ۶۷۰۰۰ متر مربع مساحت دارد. احداث این بنا در دوره شاه عباس یکم آغاز شده و در دوره سلطنت شاه عباس دوم تکمیل شد.

کاخ چهل‌ستون که در کتیبه‌ معرف آن، این بنا مبارک‌ترین بنای دنیا است، در شرق خیابان چهار باغ پایین، جنوب خیابان سپه و غرب میدان نقش‌جهان قرار گرفته است. معماری این کاخ ترکیبی از هنر معماری چینی، ایرانی و فرنگی است و یک ایوان اصلی دارد که رو به شرق ساخته شده است.

این ایوان مرکب از دو بخش است: یک بخش که بر ۱۸ ستون چوبی و رفیع استوار است و چهارستون وسط که روی ۴ شیر سنگی قرار گرفته و حجاری آن‌ها به‌گونه‌ای است که دو شیر به یک سر انسان نشان داده می‌شود.

منارجنبان

منارجنبان از عمارت‌‌های شگفت‌ انگیز ایران کهن است. این اثر تاریخی در دوران ایلخانی و در زمان حکومت اولجایتو ساخته شده و در سال ۱۳۲۱ ثبت ملی شده است.

بنای منارجنبان بنایی ساده و خشتی و درعین حال شگفت‌انگیز و رازآلود است. این بنا دارای یک ایوان به سبک دوره مغول و دو مناره است که بر روی مقبره یکی از عرفای قرن هفتم به نام عموعبدالله کارلادانی ساخته شده است.

این مناره با وجود استحکام بسیار زیادی که دارد، در جای خود تکان می‌خورد و همین امر باعث شده به آن منارجنبان گفته شود. استادان کاشی‌کاری آن زمان، این اثر بی‌نظیر را با کاشی‌های ستاره‌ای شکل و لاجوردی رنگ تزیین کرده‌اند. منارجنبان در کیلومتر ۶ جاده اصفهان به نجف آباد قرار گرفته است و از بناهایی است که در فهرست مکان‌های دیدنی هر گردشگر و مسافری به اصفهان قرار می‌گیرد.

آن چه باعث شهرت این بنا شده این است که با تکان دادن یکی از مناره‌ها، مناره دیگر هم به حرکت درمی‌آید. با پلکانی مارپیچ می‌توان به بام و مناره‌ها دسترسی پیدا کرد، درداخل هرمناره هم۱۷ پله وجود دارد که به بالای مناره منتهی می‌شود.

کلیسای وانک

کلیسای وانک از مهم‌ترین جاذبه‌های شهر اصفهان محسوب می‌شود. نام اصلی آن وانک آمنا پرکیچ است که در زمان شاه عباس دوم ساخته شده است.

این کلیسا از کلیساهای تاریخی ارمنی‌های اصفهان است و در محله جلفا قرار گرفته است. این کلیسا دارای دو گنبد است که به تقلید از سبک معماری ایرانی به شکل مدور ساخته شده‌اند. سقف‌ها و دیوارهای عبادتگاه کلیسای وانک با نقاشی‌های زیبا و چشم‌نوازی پوشیده شده‌اند که روایت‌ها و تصاویری از انجیل را به تصویر می‌کشند. از جمله این نقاشی‌ها می‌توان به تصاویری از تولد حضرت عیسی(ع) و بهشت و جهنم اشاره کرد. این کلیسا همچنین دارای موزه و کتابخانه‌ای ارزشمند با اهمیت تاریخی است.