پیام مدیر مرکز منطقه‌ای تحت نظارت یونسکو در اصفهان به معاون علوم طبیعی یونسکو درباره پیامدهای جنگ اخیر بر نهادهای علمی و فرهنگی ایران

دکتر لیدیا بریتو

سرکار خانم،

بدین‌وسیله به عنوان مدیر مرکز منطقه‌ای توسعه پارک علم و فناوری و مراکز رشد اصفهان (IRIS) ـ یکی از مراکز نوع دو تحت نظارت یونسکو ـ با شما مکاتبه می‌کنم.

با توجه به آتش‌بس اخیر در پی درگیری نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران، مایلم نگرانی عمیق خود را ابراز داشته و هم‌زمان امید خود را به این‌که جامعه بین‌المللی، به‌ویژه یونسکو، واکنشی مؤثر و پیش‌دستانه نسبت به پیامدهای پایدار این درگیری بر بخش‌های علمی و فرهنگی کشورمان نشان دهد، اعلام نمایم.

 اگرچه پایان تجاوز نظامی به ایران اندکی ثبات به همراه داشته، اما آسیب‌های وارده بسیار گسترده و نگران‌کننده بوده‌اند. شماری از دانشمندان برجسته ایرانی، از جمله پژوهشگرانی که با نهادهای پژوهشی بزرگ و سازمان‌های علمی دولتی همکاری داشته‌اند، در حملات هوایی هدفمند جان خود را از دست داده‌اند. مراکز تحقیقاتی، مراکز رشد فناوری و قطب‌های نوآوری نیز آسیب‌های جدی دیده‌اند. این وقایع موجب توقف فوری پیشرفت‌های علمی و فعالیت‌های کارآفرینانه شده‌اند؛ اموری که نه تنها برای توسعه ملی، بلکه برای اهداف مشترک جهانی‌مان نیز حیاتی‌اند.

اختلال در اقتصاد دانش‌بنیان ایران و تخریب زیرساخت‌های تحقیقاتی، مستقیماً اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDGs) را تضعیف می‌کند؛ به‌ویژه هدف ۴ (آموزش با کیفیت)، هدف ۹ (صنعت، نوآوری و زیرساخت) و هدف ۱۶ (صلح، عدالت و نهادهای قوی). ایران نقش مؤثری در پیشرفت‌های علمی، از جمله در حوزه‌های انرژی پایدار، نوآوری‌های پزشکی و علوم اقلیمی ایفا کرده است. از دست رفتن زیرساخت‌ها، برنامه‌های پژوهشی و سرمایه انسانی نه‌تنها توسعه ملی را مختل می‌سازد، بلکه همکاری جهانی در زیست‌بوم علمی را که بر هم‌افزایی و تبادل تخصص استوار است، دچار آسیب جدی می‌نماید.

نگرانی عمیق ما آن است که حمله به نهادهای آموزشی و علمی و هدف قرار دادن دانشمندان، نقض صریح اصول پذیرفته‌شده حقوق بین‌الملل است. منشور ملل متحد کلیه دولت‌ها را موظف می‌سازد که از تهدید یا توسل به زور علیه حاکمیت و زیرساخت‌های سایر کشورها خودداری نمایند. افزون بر این، کنوانسیون‌های ژنو، قطعنامه ۲۶۰۱ شورای امنیت (۲۰۲۱) و توصیه‌نامه سال ۲۰۱۷ یونسکو در خصوص علم و پژوهشگران علمی،

همگی بر لزوم حمایت از غیرنظامیان، از جمله دانشمندان و دانشگاهیان و نیز حفظ نهادهای آموزشی و فرهنگی در زمان‌های بحران تأکید دارند. متأسفانه در جریان درگیری اخیر، این اصول رعایت نشدند. در چنین شرایطی، مأموریت یونسکو مبنی بر «ساختن صلح در ذهن مردان و زنان» بیش از هر زمان دیگری حائز اهمیت است. بر این اساس، با احترام، خواستار اقدامات زیر از سوی آن سازمان هستیم:

• تأکید عمومی مجدد بر ضرورت حفاظت از دانشمندان، پژوهشگران و نهادهای آموزشی در مناطق درگیر جنگ و محکوم کردن صریح اقدامات خشونت‌بار هدفمند علیه ایشان، به‌عنوان اقداماتی مغایر با حقوق بین‌الملل و مأموریت یونسکو
• حمایت از تحقیقات پس از بحران از طریق تسهیل ارزیابی‌های کارشناسی برای بررسی تلفات وارده به جامعه دانشگاهی، به‌ویژه مواردی که اساتید دانشگاه و دانشمندان در اقداماتی آشکاراً تروریستی هدف قرار گرفته‌اند؛
• دفاع از اجرای حقوق بین‌الملل توسط کلیه طرف‌ها، با تأکید بر ضرورت صیانت از آزادی علمی، حق آموزش و میراث فرهنگی تمامی ملت‌ها، حتی در شرایط بحران؛

همچنین بر تهدید گسترده‌تر ناشی از این حملات نسبت به میراث جهانی ثبت‌شده ایران در یونسکو و میراث فرهنگی ملموس و ناملموس کشورمان تأکید می‌نماییم. با بیش از دو دهه ثبت جهانی و هزاران سایت ملی ثبت‌شده، میراث ایران بخشی ارزشمند از تاریخ مشترک بشری است. از آنجا که این گنجینه‌ها در معرض خطر ناشی از درگیری قرار گرفته‌اند، حضور هوشیارانه و حمایت فعال یونسکو برای صیانت از آن‌ها حیاتی است.

بحران اخیر بار دیگر نشان داد که پیشرفت جمعی بشر تا چه اندازه در برابر خشونت آسیب‌پذیر است. اگر مراکز تحقیقاتی بتوانند بی‌مجازات مورد هدف قرار گیرند و دانشمندان با زور ساکت شوند، خطر آن وجود دارد که جهان، ویران‌سازی بنیان‌های توسعه پایدار و صلح را به‌عنوان امری عادی بپذیرد. از یونسکو تقاضا داریم که قویا، چنین روندهایی را محکوم کرده و در بازسازی اصول و هنجارهایی که از علم، فرهنگ و همکاری‌های فراملی محافظت می‌کنند، پیشگام باشد.

ما در مرکز منطقه‌ای IRIS آمادگی کامل داریم تا در ارزیابی خسارات، اشتراک اطلاعات و ایجاد راهبردی برای بازسازی بر پایه دانش و نوآوری، با یونسکو و شرکای آن همکاری کنیم.

 محمدجواد امیدی

مدیر، مرکز منطقه‌ای توسعه پارک علم و فناوری و مراکز رشد اصفهان (IRIS)
یک مرکز نوع دو تحت نظارت یونسکو، جمهوری اسلامی ایران