جشن‌ مهرگان و ساز رباب در یونسکو، ثبت جهانی شدند

جشن مهرگان پرونده مشترک ایران و تاجیکستان، به‌عنوان بیست‌وپنجمین عنصر میراث‌فرهنگی ناملموس ایران، ۱۳ آذر برابر با سوم دسامبر و مهارت ساختن و نواختن رباب به‌عنوان بیست‌وششمین عنصر میراث‌فرهنگی ناملموس ایران، ۱۴ آذر برابر با ۴ دسامبر در نوزدهمین کمیته بین‌الدولی حفاظت از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در پاراگوئه ثبت جهانی شدند.

پرونده «جشن مهرگان» پس از چندین نوبت رفت و برگشت، سرانجام در این دوره از کمیته بین‌دولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس، ثبت جهانی شد. این پرونده پیش‌تر در سال ۱۴۰۱ پیشنهاد شده بود که از ورود به فهرست جهانی میراث ناملموس یونسکو بازمانده و مرجوع شد. پرونده «جشن مهرگان» ‌سال ۱۳۹۹ نیز برای ثبت به یونسکو معرفی شده بود که در آن دوره هم برگشت خورد. کارشناسان یونسکو درباره برگزاری این جشن در ایران ابهام‌هایی داشتند و معتقد بودند این جشن در تاجیکستان مفصل‌تر از ایران برگزار می‌شود. اکنون این پرونده مشترک به نام ایران و تاجیکستان ثبت شده است و هردو کشور در پاسداری از این میراث جهانی به صورت مشترک مسئولیت دارند.

جشن مهرگان یکی از جشن‌های باستانی ایرانی است که به‌مناسبت مهر و دوستی برگزار می‌شود.

در پرونده این عنصر آمده است:‌ مهرگان یا جشن مهر یکی از مراسم و جشن‌های ایران است که با اعتدال پاییزی پیوند داشته و در روزهای آغازین فصل پاییز برگزار می‌شود.

در جشن مهرگان، مردم با یکدیگر دیدار می‌کنند، غذاهای ویژه‌ای می‌پزند و به تبادل هدایا می‌پردازند. همچنین در برخی مناطق، مراسمی مانند موسیقی نیز در این جشن برگزار می‌شود. در ادبیات فارسی نیز اشاره‌های زیادی به مهرگان وجود دارد که نشان‌دهنده اهمیت این جشن در فرهنگ و تاریخ ایران است. ایرانیان مهرگان را به‌عنوان یک جشن فرهنگی گرامی می‌دارند و آن را با برگزاری مراسم خاصی جشن می‌گیرند.

آئین مهرگان از پس هزاره‌ها، علاوه بر سپاسگزاری از ارزانی‌دهنده نعمت‌ها، نماد و یادگاری از وفاق ملی ایرانیان در راه خیر و راستی است.

آداب و رسومی که در طول این مراسم انجام می‌شود، بر اساس اعتقادات اجراکنندگان آن منطقه خاص است و شرایط آب و هوایی تعیین‌کننده خوراکی‌های سفره مهرگان از جمله انار، هندوانه، گلابی، لیموترش، انگور، خواربار، سیب، برنج و گندم است.

هم مسلمانان و هم زرتشتیان در آئین برپایی سفره جشن مشترک‌اند. هر دو جوامع، غذاهای مختلفی را مانند آجیل، شیرینی و نوشیدنی‌های خاص تهیه و سرو می‌کنند. موسیقی می‌نوازند و آواز می‌خوانند. هم مردان و هم زنان در انجام این مراسم نقش دارند.

شرکت‌کنندگان شامل مرد و زن، پیر و جوان و همچنین کودکان هستند. علاوه بر این، جشن‌ها با مسابقات ورزشی محلی (کشتی) و نمایش همراه است. مکان برگزاری جشن‌ها متفاوت است.

همچنین جغرافیای این عنصر در مناطق روستایی شمال ایران، به‌ویژه در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان و اجتماعات متعلق به زرتشتیان در استان‌های تهران، یزد، فارس، کرمان، سیستان و بلوچستان، البرز و خوزستان اعلام شده است.

«مهارت ساختن و نواختن رباب» ثبت جهانی شد

«مهارت ساختن و نواختن رباب» هم به‌عنوان بیست‌وششمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران، پرونده مشترک ایران با افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان، در نوزدهمین کمیته بین‌الدولی حفاظت از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در پاراگوئه ثبت جهانی شد.

رباب، سازی بسیار زیبا در فرهنگ موسیقی ایرانی است که نقش مهمی در حفظ و ترویج هنر موسیقی در ایران دارد. این ساز، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخ این مرز و بوم است که یک‌هزار سال قدمت دارد و نام پارسی‌اش «رواده» است و  در نواحی خراسان و افغانستان معمول است.

در توضیح پرونده «هنر ساختن و نواختن رباب» آمده است: رباب، یک ساز بسیار زیبا در فرهنگ موسیقی ایرانی است که نقش مهمی در حفظ و ترویج هنر موسیقی در ایران دارد. این ساز، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جامعه ایران است که حامل سنت‌های مردم بوده و از طریق موسیقی، جشن‌ها و آیین‌ها، جوامع گوناگون را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

این ساز به‌عنوان عنصری وحدت‌بخش، همبستگی را تقویت کرده، پیوندهای اجتماعی را استحکام می‌بخشد و تبادل فرهنگی را ترویج می‌دهد.

گفتنی است، تنه این ساز از چوب توت بی دانه ساخته می‌شود که داخل آن تهی بوده و پوست روی آن از پوست بزغاله کشیده می‌شود، تارهایش در قدیم «زه» یا روده بود که استاد محمدعمر (رباب‌نواز اهل کابل)، تغییراتی اصلاحی در پرده‌ها و تارهای رباب ایجاد کرد و تار نایلون به کار برد.

لازم به ذکر است در این اجلاس همچنین قرار است پیوستن مغولستان به پرونده نوروز که پیش‌تر ثبت جهانی شده است، به رأی گذاشته شود.