از آنجا که جنگها در اذهان مردم شکل میگیرد، در اذهان مردم است که باید دفاع از صلح را ساخت.

میراث ایران؛ روایت ماندگاری در دل بحران
روزنامه سازندگی در گفتوگوی روز خود با دکتر حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، به موضوع آسیبهای وارد شده به بناها و محوطههای تاریخی ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه و روایت پیگیری برای حفاظت از میراث فرهنگی ایران با اتکا به همکاریهای بینالمللی و ظرفیتهای حقوقی یونسکو پرداخته است. این گفتوگو در شماره ۲۳۸۱ روز سهشنبه ۲۶ آبان روزنامه سازندگی منتشر شده است.
در پی آسیبهای وارد شده به بناها و محوطههای تاریخی ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه، یونسکو با تخصیص ۲۴۰ هزار دلار اعتبار اضطراری برای حفاظت از بخشی از میراث فرهنگی کشور موافقت کرده است؛ اعتباری که برای اقدامات فوری حفاظتی در کاخ گلستان و چهلستون، ارزیابی خسارات و تقویت آمادگی موزههای ایران در برابر بحران، هزینه میشود. همزمان چند پرونده اثر ثبت جهانی ایران برای برخورداری از سازوکار «حفاظت تقویتشده» در چارچوب پروتکل دوم کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درحال پیگیری است؛ اقدامی که میتواند، سطح حمایت حقوقی بینالمللی از میراث فرهنگی ایران در زمان مخاصمات مسلحانه را افزایش دهد.
بر دکور چسبیده به دفتر کار حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، چند یادگار از جنگ ۴۰ روزه به چشم میخورد؛ مجسمه شکسته قلعه فلکالافلاک و قطعهای موزائیک هنری لبپر که از خردهسنگهای کوچک سفید ساخته شده و نقش گلدانی سرمهای با گلهای قرمز بر آن دیده میشود. این همان موزائیکی است که پیشتر در دفتر ادارهکل میراث فرهنگی استان لرستان قرار داشت و بر اثر انفجار به گوشهای پرتاب شد. حالا این قطعه آسیبدیده، زینتبخش اتاق دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران است. فرطوسی از روایت عطا حسنپور، مدیرکل پیشین میراث فرهنگی استان لرستان نیز یاد میکند؛ اینکه او صندلی اتاقش را به فرطوسی نشان داده که روی شاخهای از یک درخت قرار گرفته بود. نشانههایی کوچک از تخریبی بزرگ؛ تخریبی که تنها به بناها و اشیای تاریخی محدود نمیشود بلکه بخشی از حافظه و هویت فرهنگی یک سرزمین را نشانه میگیرد.
کمک اضطراری یونسکو به بناهای تاریخی ایران
فرطوسی که در جریان جنگ ۴۰ روزه از اماکن تاریخی آسیبدیده در تهران، اصفهان، لرستان، کردستان و کرمانشاه بازدید کرده است، پیگیری حفاظت از میراث فرهنگی ایران را با اتکا به همکاریهای بینالمللی و ظرفیتهای حقوقی یونسکو دنبال میکند. در همین راستا، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در پی درخواست وزارت میراث فرهنگی در تاریخ ۳۰ تیرماه ۱۴۰۵ درخواست دریافت کمک بینالمللی اضطراری از صندوق میراث جهانی یونسکو را برای سه محوطه ثبت جهانی «کاخ گلستان»، «باغ و کاخ چهلستون» و «راهآهن سراسری ایران» به مرکز میراث جهانی یونسکو ارسال کرد. به دنبال آن ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ مهرماه ۱۴۰۵) موافقت رئیس کمیته میراث جهانی با تخصیص کمک بینالمللی اضطراری از صندوق میراث جهانی یونسکو برای دو محوطه «کاخ گلستان» و «باغ و کاخ چهلستون» به جمهوری اسلامی ایران اعلام شد. به گفته فرطوسی، مبلغ این کمک در مجموع ۱۵۰ هزار دلار است که بهطور مساوی هر یک از دو محوطه ۷۵ هزار دلار دریافت خواهند کرد. او همچنین از آغاز پروژه «ارزیابی سریع اضطراری و تثبیت محوطههای میراث فرهنگی آسیبدیده در اثر جنگ» با اعتباری معادل ۳۰ هزار دلار از محل اعتبار ویژه اضطراری دبیرکل یونسکو خبر میدهد.
فرطوسی درباره پروژه «ارزیابی سریع اضطراری و تثبیت محوطههای میراث فرهنگی آسیبدیده در اثر جنگ» میگوید: «هدف این پروژه ارزیابی سریع و اجرای اقدامات حفاظت اضطراری در مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان است. براساس برنامهریزی انجامشده، اقدامات پیشبینیشده قرار است تا پایان نوامبر ۲۰۲۶ به پایان برسد. کمیسیون ملی یونسکو هم نقش ناظر و تسهیلگر را در هماهنگی میان نهادهای مسئول و برگزاری جلسات ادواری برعهده دارد». به این ترتیب سهم کاخ گلستان از کمکهای تخصیصیافته به ۱۰۵ هزار دلار میرسد.
۶۰ هزار دلار برای حفاظت اضطراری از موزههای ایران
یکی دیگر از اقدامات در دست پیگیری، تقویت ظرفیت حفاظتی موزههای کشور در برابر بحرانهاست. به گفته دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، دفتر یونسکو در تهران با همکاری ایکوم ایران و وزارت میراث فرهنگی، پروژهای با عنوان «تقویت حفاظت اضطراری از موزههای ایران از طریق ظرفیتسازی و ارائه کمکهای فنی» را اجرا خواهد کرد. کمیسیون ملی یونسکو در ایران نیز در این پروژه همکاری و نقش مشورتی، هماهنگی و تسهیلگری جلسات را دارد. این پروژه با تأمین مالی ۶۰ هزار دلاری از محل «صندوق اضطراری میراث» یونسکو، از اول نوامبر ۲۰۲۶ تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۷، برابر با ۱۰ آبان ۱۴۰۵ تا ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۶، به اجرا درمیآید.
فرطوسی با اشاره به اهداف این صندوق میگوید: «هدف اصلی صندوق اضطراری میراث، تقویت ظرفیت دولتها برای پیشگیری از آسیب، کاهش خسارات و بازیابی میراث فرهنگی در شرایط اضطراری است. در این پروژه تلاش میکنیم، حفاظت از موزهها را به اقدامات پس از وقوع بحران محدود نکنیم. ارتقای آمادگی، ظرفیتسازی نیروی انسانی، ارائه کمکهای فنی و تقویت برنامهریزی اضطراری از موضوعات مهمی است که باید در نظام حفاظت از موزهها مورد توجه قرار گیرد. موزهها محل نگهداری مجموعههایی ارزشمند هستند و حفاظت از ساختمانها، مخازن، اشیا و اسناد آنها در شرایط بحرانی نیازمند برنامهریزی و آمادگی قبلی است».
میراثی که دیگر بازسازی نمیشود
دغدغه فرطوسی تنها بناهای ثبت جهانی نیست. او معتقد است، آثار تاریخی آسیبدیدهای که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشدهاند نیز باید در اولویت حفاظت و مرمت قرار گیرند. به گفته خودش، تمام تلاشش این است که حمایتها و کمکهای بینالمللی صرفاً به بناهای ثبت جهانی محدود نماند. وقتی از او درباره تلخترین صحنه بازدیدهایش پرسش میشود از عمارت رکیبخانه اصفهان میگوید؛ بنایی که به تعبیر او گویی شکم انسانی را سفره کرده باشند. مینیاتورها و دیوارههای کاهگلی آسیب دیده بودند و هر لحظه امکان فروریختنشان وجود داشت. سقفهای قدیمی نیز از میانه ترک برداشته بودند. او میگوید: «خیلی اذیتم کرد و بغض به گلویم آمد».
بازدید از ارسیهای ۴۰۰ ساله خانه آصف، معروف به خانه کرد یا موزه مردمشناسی سنندج، تخت مرمر و ارسیها و آینههای شکسته کاخ گلستان هم برای او تجربهای تلخ بوده است. با اینحال، آنچه بیش از همه نگرانش کرده، وضعیت ارسیهای خانه آصف بوده است؛ پنجرههای چوبی و شیشههای رنگینی که به گفته او، اگر باد و طوفانی میوزید، ممکن بود تماماً فرو بریزند.
از قلعه فلکالافلاک هم تصویری در ذهن دارد که برایش فراموشنشدنی است. هنگام عبور از محوطه قلعه، چادرهای عشایری برای فروش صنایعدستی همچنان برپا بودند و صدای آهنگی حزین به زبان لری در فضا میپیچید. فرطوسی میگوید احساس میکرد روح تاریخ در سوگ تخریب این آثار مویه میکند. همین موسیقی را برای فیلمی که به یونسکو ارسال شد، انتخاب کردند.
ضرورت آموزش و آمادگی برای مدیریت بحران
فرطوسی از بسترها و زیرساختهای فرهنگی تابآوری در شرایط بحرانی ایران هم سخن میگوید؛ از اینکه چگونه با وجود همه مشکلات و مصایب، مردم همچنان مقاومت میکنند. او به لحظهای اشاره میکند که هفت بمب پشت سر هم در خرمآباد فرود میآمد و آنها سر میز ناهار بودند. میز و چراغهای بالای سرشان میلرزید اما میزبان با خنده تلاش میکرد، فضای طنزآلودی ایجاد کند و میگفت: «بخورید، اگر شهید شدیم دلمان نسوزد که گرسنه بودیم!»
به گفته او چنین رفتارهایی در مواجهه با جنگ و مقاومت در برابر آن در گوشهگوشه ایران مشهود است. فرطوسی در پس این تصاویر و خاطرات به تفاوت میان بازسازی ساختمانهای مختلف و جبران خسارتهای وارد شده به میراث فرهنگی اشاره میکند: «همه ساختمانها را، از مراکز علمی و دانشگاهی گرفته تا مدارس و مراکز صنعتی، میتوانیم دوباره بسازیم؛ اما میراث فرهنگی تکرارنشدنی و غیرقابل جبران است».
از نگاه او همین ویژگی ضرورت جدی گرفتن مدیریت بحران در حوزه میراث فرهنگی و آموزش کارکنان را دوچندان میکند. باید پیش از وقوع بحران برای حفاظت از آثار تاریخی برنامهریزی کرد و اولویتها را شناخت. آموزش، پایه و اساس هر اقدامی در این زمینه است.
اعتبارات یونسکو چگونه هزینه میشوند؟
فرطوسی درباره نحوه هزینهکرد اعتبارات تخصیصیافته برای دو اثر ثبت جهانی هم توضیح میدهد که این منابع قرار است، صرف اقدامات فوری حفاظتی و ارزیابی خسارات شوند. به گفته او برای باغ و کاخ چهلستون، ارزیابی اضطراری خسارات، تحلیل سازهای و اقدامات پایدارسازی پیشبینی شده است. در کاخ گلستان هم حفاظت اضطراری، پایدارسازی، مستندسازی و بازیابی اولیه انجام خواهد شد. او تأکید میکند: «اعتبار تخصیصیافته در اختیار دفتر یونسکو در تهران قرار میگیرد تا اقدامات با هماهنگی دستگاههای ذیربط ملی اجرا شود». کمکهای مالی یونسکو، هرچند میتوانند بخشی از هزینههای حفاظت و مرمت اضطراری را تأمین کنند اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، ایجاد سازوکاری پایدار برای پیشگیری از آسیبهای بیشتر است؛ چراکه در برابر میراثی که قرنها دوام آورده، گاهی یک لحظه غفلت میتواند خسارتی به بار آورد که دیگر هیچ اعتباری قادر به جبران آن نیست.
ثبت و مستندسازی اموال موزهای، کتابخانهها و آرشیوها
موضوع حفاظت از اموال فرهنگی تنها به بناها و محوطههای تاریخی محدود نمیشود. اموال موزهها، اسناد، کتابها، نسخ خطی و آرشیوها هم در شرایط بحرانی نیازمند حفاظت و مستندسازی هستند. این موضوع تنها به موزههای زیرمجموعه وزارت میراث فرهنگی محدود نیست و موزههای بنیاد، موزههای شهرداری، موزه ملک، موزههای دفاع مقدس، موزههای آستان قدس رضوی و سایر دستگاهها، کتابخانه ملی و مرکز اسناد، کتابخانه و موزه مجلس، آرشیو صداوسیما و اسناد و آرشیو وزارت امور خارجه و… را هم شامل میشود.
به گفته فرطوسی، نخستین اقدام ضروری، ثبت تمامی این آثار در سامانه «جام» (شبکه جامع اموال منقول فرهنگیتاریخی) است؛ سامانهای که ثبت و مستندنگاری اموال تاریخی را بر عهده دارد. همچنین لازم است، مختصات جغرافیایی و نقشهای (UTM) مخازن اصلی و موقت این مجموعهها به یونسکو اعلام شود. فرطوسی درباره حفاظت از میراث مکتوب به مرکز هماهنگی اسناد و آرشیو کشور با عنوان «مهتاب» اشاره میکند و میگوید: «دبیرخانه آن در مرکز آرشیو ملی کشور قرار دارد. یونسکو در این زمینه پروتکلهایی دارد و میتواند آنها را مشمول حفاظت ارتقایافته کند. ما به آنها نامه زدیم و اعلام کردیم اگر فرمها پر و اماکن معرفی شود، آنها را جهت حفاظت به یونسکو معرفی میکنیم».
او بر اهمیت ثبت و مستندنگاری اموال تاریخی و فرهنگی تأکید میکند و میگوید: «اگر اموال تاریخی-فرهنگی ایران ثبت و مستندنگاری شود، حتی اگر روزی به هر دلیلی این اموال غارت یا دزدیده شوند و به بازارها و حراجهای دنیا ارائه شوند به دلیل عضویت ما در کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو امکان بازپسگیری و مطالبه قانونی آنها وجود دارد. به نظرم حتی سازوکاری باید اندیشید که مجموعهداران هم اموالشان را ثبت کنند. از ایکوم برای نامهنگاری به موزهها و از کتابخانه ملی برای ارتباط با مراکز اسناد کشور کمک گرفتیم».
پیگیری حفاظت تقویتشده برای آثار تاریخی ایران
یکی از ظرفیتهای مهم حقوقی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، سازوکار «حفاظت تقویتشده» در چارچوب کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکل دوم آن است. فرطوسی در توضیح این سازوکار میگوید: «اموالی که در فهرست بینالمللی اموال فرهنگی تحت حفاظت تقویتشده، ثبت میشوند از سطح بالاتری از حمایت در برابر حمله و استفاده نظامی برخوردارند و نقض این حمایت میتواند، پیامدهای کیفری داشته باشد».
به گفته او، کمیسیون ملی یونسکو در ایران با هدف بهرهگیری از این ظرفیت، هماهنگیهای لازم را برای پیگیری اعطای حفاظت تقویت شده موقت به شماری از اموال فرهنگی کشور انجام داده است. در همین زمینه، نشستهایی با حضور نمایندگان ادارهکل پایگاههای میراث ملی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ایکوم ایران و ادارهکل موزهها برگزار شده تا فرمهای مربوط به محوطههای میراث جهانی، محوطههای اولویتدار فهرست موقت، کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه و موزههای منتخب کشور نهایی شود. فرطوسی میگوید، چهار نشست تخصصی با محوریت حفاظت از میراث فرهنگی ایران در شرایط بحران در تاریخ ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ در کمیسیون ملی یونسکو برگزار شده است. پس از آن هم اقدامات مربوط به ارسال فرمها به نمایندگی دائم ایران نزد یونسکو، پیگیری نظرات فنی دبیرخانه کنوانسیون لاهه و ارسال نسخههای اصلاح شده مدارک، ادامه یافته است.
فرطوسی ادامه میدهد: «در سال ۲۰۲۶ تعداد ۱۳۸ درخواست از کشورهای ارمنستان، برزیل، جمهوری اسلامی ایران، لبنان و اوکراین برای ثبت اموال فرهنگی در فهرست بینالمللی حفاظت تقویت شده به دبیرخانه کنوانسیون لاهه ارسال شده است. درخواستهای ایران هم در فرآیند بررسی دبیرخانه قرار دارد».
نزدیکی مراکز نظامی ممنوع، نزدیکی مراکز مدنی آزاد
در جریان جنگ ۴۰ روزه، کاخ گلستان و چهلستون به دلیل نزدیکی به مراکزی همچون قوه قضائیه، ادارات پلیس و نیروی انتظامی و استانداری، آسیب جدی دیدند. فرطوسی توضیح میدهد که براساس ضوابط مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی در یونسکو، احداث مراکز نظامی در مجاورت بناهای تاریخی میتواند، برخورداری آنها از حمایتهای ویژه را با محدودیت مواجه کند. اما درباره مراکز مدنی مانند قوه قضائیه، اداره پلیس، استانداری یا سایر نهادهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، موضوع متفاوت است و وجود چنین مراکزی بهخودیخود موجب سلب حمایت از آثار تاریخی نمیشود. او میگوید: «برای همین ما درباره کاخ گلستان و چهلستون اعتراض کردیم و اعتراضمان بهحق است». البته برخورداری از حفاظت تقویت شده تابع شرایط و ضوابط مشخصی است. کشور عضو باید فرمهای مربوط را تکمیل کند، تعهدات لازم را بپذیرد و درخواست آن در کمیته بیندولتی پاسداشت میراث فرهنگی در مخاصمات مسلحانه تأیید شود. پس از ثبت به طرفهای درگیر اعلام میشود که این اموال فرهنگی مشمول حمایت ویژه هستند و نقض این حمایت میتواند، مسئولیت و پیامدهای کیفری بهدنبال داشته باشد. فرطوسی همچنین یادآور میشود که در نشست بعدی کمیته بیندولتی پاسداشت میراث فرهنگی در مخاصمات مسلحانه، اصلاح دستورالعملهای اجرایی در مورد برخی از مواد پروتکل دوم جز دستورکار نشست آتی کمیته است و ایران هم پیشنهادهایی در این زمینه ارائه کرده است. منظور از خسارات ثانویه، آسیبهایی است که به آثاری مانند کاخ گلستان و مجموعه چهلستون وارد شده است؛ آثاری که مستقیماً در معرض حمله قرار نگرفتند اما ارتعاشات و امواج ناشی از حملات و انفجارها، خسارات جدی به آنها وارد کرده است.
موافقت یونسکو با اعزام مأمور مشورتی به ایران
یکی دیگر از اقدامات مهمی که فرطوسی به آن اشاره میکند، پیگیری اعزام مأموریت رسمی مشورتی یونسکو برای بررسی وضعیت محوطههای میراث جهانی آسیبدیده است. او میگوید: «در تاریخ ۹ تیرماه ۱۴۰۵ نامهای خطاب به وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ارسال کردیم و درخواست اعزام مأمور رسمی پایش واکنشی و مشورتی را مطرح کردیم. هدف این مأموریت، بازدید و ارزیابی وضعیت محوطههای آسیبدیده با مشارکت متخصصان مرکز میراث جهانی یونسکو و کارشناسان نهادهای مشورتی کمیته میراث جهانی، بهویژه ایکوموس، است».
فرطوسی ادامه میدهد: «پس از ارسال درخواست رسمی از سوی وزیر به یونسکو، دستیار مدیرکل یونسکو در امور فرهنگ در ۲۱ مردادماه ۱۴۰۵ بر اهمیت و ضرورت انجام این مأموریت تأکید کرد. در ادامه، مرکز میراث جهانی یونسکو در تاریخ ۲۳ مهرماه ۱۴۰۵ با اعزام مأموریت موافقت کرد و خانم نائو هایاشی (Nao Hayashi) را بهعنوان کارشناس اعزامی معرفی کرد. بازه زمانی پیشنهادی برای این مأموریت ۶ روزه، ۱۱ تا ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۰ تا ۲۸ آبانماه ۱۴۰۵ اعلام شده است البته به دلیل احتمالات و خطرات ناشی از حمله و جنگ این بازه زمان ممکن است، تغییر کند».
او تأکید میکند: «انجام این مأموریت میتواند به ارزیابی دقیقتر خسارات، شناسایی نیازهای حفاظتی و ارائه توصیههای تخصصی منجر شود و زمینه بهرهمندی از حمایتهای فنی و مالی بینالمللی را فراهم کند».
بازگشت چهار اثر تاریخی لرستان از جمهوری چک
فرطوسی در بخش دیگری از این گفتوگو، مقابله با قاچاق و انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی را از دیگر محورهای مهم همکاریهای بینالمللی میداند و به بازگشت چهار پیکان برنزی منسوب به حوزه تاریخی لرستان از جمهوری چک اشاره میکند. او توضیح میدهد: «این چهار پیکان در مارس ۲۰۲۴ توسط گمرک جمهوری چک به دلیل ورود بدون مجوز صادرات توقیف شده بودند. پس از تأیید کارشناسی منشأ ایرانی آنها در چارچوب کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو درباره مقابله با ورود، صدور و انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی، روند استرداد آغاز شد».
به گفته فرطوسی، پس از اعلام آمادگی جمهوری چک برای بازگرداندن آثار با هماهنگی وزارت امور خارجه، سفارت ایران در پراگ و نمایندگی دائم ایران نزد یونسکو، این اشیا طی مراسمی در وزارت فرهنگ جمهوری چک به سفیر ایران تحویل داده شدند. پیکانها پس از نگهداری موقت در سفارت ایران در پراگ اواخر شهریورماه به کشور منتقل و به مخزن وزارت امور خارجه تحویل داده شدند تا پس از انجام اقدامات فنی لازم به وزارت میراث فرهنگی واگذار شوند.
او این رویداد را نمونهای موفق از همکاری بینالمللی و هماهنگی دیپلماتیک میداند و میگوید: «تأکید جمهوری چک بر انجام کامل فرآیند استرداد در چارچوب کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو اهمیت این همکاری را دوچندان میکند. این تجربه نشان میدهد که سازوکارهای حقوقی بینالمللی میتوانند در بازگرداندن میراث تاریخی به کشور مبدأ نقش مؤثری داشته باشند».
حفاظت از میراث؛ ضرورتی فراتر از مدیریت بحران
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم اقدامات حفاظتی میگوید: «حفاظت پایدار از میراث فرهنگی به همکاری مستمر نهادهای ملی، تقویت نظام مستندسازی و پایش، آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی و تدوین برنامههای مدیریت بحران برای موزهها و محوطههای تاریخی نیاز دارد. در کنار این اقدامات، بهرهگیری مؤثر از ظرفیتهای حقوقی و تخصصی بینالمللی نیز ضروری است».
فرطوسی تأکید میکند: «کمیسیون ملی یونسکو تلاش میکند با ایفای نقش هماهنگکننده و تسهیلگر، زمینه استفاده مؤثرتر ایران از سازوکارهای جهانی حفاظت از میراث فرهنگی را فراهم کند. صیانت از میراث تاریخی ایران تنها حفاظت از آثار متعلق به گذشته نیست؛ بلکه پاسداری از هویت ملی و ادای مسئولیت در قبال میراث مشترک بشریت و نسلهای آینده است». در نهایت، کمکهای مالی و حمایتهای حقوقی و فنی یونسکو میتواند، بخشی از مسیر حفاظت از میراث آسیبدیده ایران را هموار کند؛ اما حفاظت واقعی زمانی محقق میشود که مستندسازی، آموزش، آمادگی در برابر بحران و همکاری میان نهادهای مسئول به بخشی پایدار از نظام مدیریت میراث فرهنگی کشور تبدیل شود. میراثی که قرنها از گزند حوادث جان سالم بهدر برده، ممکن است در چند لحظه آسیب ببیند؛ آسیبی که گاه نه با پول جبران میشود و نه با بازسازی.
پایان
فیلم زیر روایتی تصویری از آسیبهای واردشده به میراث فرهنگی ایران در جریان حملات نظامی اخیر است.







