از آنجا که جنگها در اذهان مردم شکل میگیرد، در اذهان مردم است که باید دفاع از صلح را ساخت.
یونسکو از راهنمای جهانی خانوادهها در حوزه سواد رسانهای و اطلاعاتی رونمایی کرد
تأکید بر توانمندسازی والدین برای هدایت کودکان در عصر هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعی: یونسکو در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ (یکم تیر ۱۴۰۵) با توجه و تأکید بر توانمندسازی والدین برای هدایت کودکان در عصر هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعیاز کتابچه «رشد کردن و بالیدن در جهان بههمپیوسته: راهنمای جهانی برای خانوادهها در حوزه سواد رسانهای و اطلاعاتی» رونمایی کرد؛ راهنمایی جامع که با مشارکت ۳۷ کارشناس و متخصص از سراسر جهان تدوین شده و با هدف توانمندسازی خانوادهها برای حمایت از کودکان در مواجهه با فرصتها و چالشهای فضای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی منتشر شده است. |
در آغاز مراسم رونمایی از این کتابچه، دکتر خالد العنانی، مدیرکل یونسکو، با اشاره به نقش ۳۷ کارشناس و متخصص در تدوین این راهنما، اظهار کرد: فناوریهای دیجیتال فرصتهای بیسابقهای برای ایجاد و تعمیق ارتباط، یادگیری و دسترسی به دانش فراهم کردهاند؛ اما همزمان، آسیبپذیرترین بخشهای جامعه، بهویژه کودکان، را در معرض مخاطرات روانی، جسمی و شناختی قرار دادهاند. به گفته وی، دادهها نشان میدهد والدین احساس میکنند برای هدایت فرزندان خود در چنین محیط پیچیدهای، به اندازه کافی مجهز نیستند.
وی افزود: یونسکو این راهنما را برای پر کردن این شکاف تدوین کرده است و هدف از انتشار آن، توانمندسازی والدین در حوزه سواد رسانهای و اطلاعاتی است تا بتوانند تعادلی منطقی در استفاده از فناوریهای نوین ایجاد کنند، محتواهای مخرب و مضر را مدیریت کنند، درکی عمیقتر از شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی به دست آورند و زمینه گسترش تفکر انتقادی را در میان اقشار مختلف جامعه فراهم سازند.
مدیرکل یونسکو همچنین با اشاره به اینکه هماکنون بیش از ۲۵ کشور جهان در حال بررسی ایجاد محدودیتهای سنی برای دسترسی کودکان و نوجوانان به شبکههای اجتماعی هستند، ابراز امیدواری کرد انتشار این کتابچه بتواند به جای ترس، اعتمادبهنفس را در میان خانوادهها تقویت کند.
در ادامه این رویداد که شامل سخنرانی، میزگرد، کارگاه تعاملی بهصورت حضوری و برخط و نشست جمعبندی بود، بخشهای مختلف کتابچه معرفی و بررسی شد.
این راهنما به دو زبان انگلیسی و فرانسه منتشر شده است. نسخه انگلیسی آن در ۱۱۴ صفحه تنظیم شده و شامل پیشگفتار، مقدمه، دیباچه، پنج فصل و مؤخرهای با محوریت معرفی منابع پیشنهادی در حوزه سواد رسانهای و اطلاعاتی است.
در بخشهای آغازین کتابچه بر اهمیت آموزش در عصر دیجیتال تأکید شده است. مدیرکل یونسکو در مقدمه مینویسد که این راهنما حاصل همکاری متخصصانی از سراسر جهان و بررسی تجربه زیسته خانوادههاست و با هدف تقویت سواد رسانهای و اطلاعاتی برای تمامی گروههای سنی تدوین شده تا در اختیار معلمان، سیاستگذاران و والدین قرار گیرد.
در بخش روششناسی نیز آمده است که از ۳۷ متخصص خواسته شد مهمترین موضوعات این حوزه را بررسی کنند. این موضوعات عبارتاند از: میزان استفاده از صفحهنمایش، هوش مصنوعی، اطلاعات نادرست، خشونت آنلاین، شبکههای اجتماعی و سبکهای فرزندپروری.
فصل نخست؛ چگونه کودکان را در زیستبوم جدید رسانهای همراهی کنیم؟
نخستین فصل کتابچه به شکلگیری زیستبوم جدید رسانهای در جهان دیجیتال امروز میپردازد و یادآور میشود که کودکان اکنون بهطور همزمان در دو فضای واقعی و مجازی زندگی میکنند.
در این فصل، ضمن تشریح پیامدهای استفاده بیش از حد و نامتوازن از فضای مجازی ــ از جمله اختلالات خواب، کمتحرکی، افزایش وزن، مشکلات زبانی، گفتاری و اجتماعی ــ به برخی کارکردهای مثبت آن نیز اشاره شده است؛ از جمله سرگرم کردن کودکان، ایجاد آرامش و کمک به مشغول نگه داشتن آنان.
با این حال، راهنما بر ضرورت ایجاد تعادل در استفاده کودکان از فضای مجازی تأکید میکند و انجام فعالیت بدنی، خواب کافی و جایگزین کردن فعالیتهای خلاقانه به جای جستوجوهای بیپایان در فضای مجازی را ضروری میداند.
در ادامه، نقش والدین بهعنوان الگوی رفتاری برجسته شده و بر تعیین قوانین شفاف برای استفاده از صفحهنمایش تأکید میشود. در این بخش سه پیشنهاد کلیدی ارائه شده است:
- ممنوعیت استفاده از تلفن همراه و سایر صفحهنمایشها هنگام صرف غذا؛
- ممنوعیت استفاده از ابزارهای دیجیتال در یک ساعت پیش از خواب؛
- ممنوعیت استفاده از تلفن همراه در ساعات ابتدایی صبح، پیش از حضور در مدرسه.
این کتابچه همچنین بهصورت ایجابی توصیه میکند تماشای برنامههای سرگرمکننده، از جمله فیلمها و مجموعههای تلویزیونی، بهصورت خانوادگی انجام شود و والدین پس از تماشای محتوا، درباره آن با کودکان گفتوگو کنند تا فرصت تحلیل، یادگیری و تقویت تفکر انتقادی فراهم شود.
فصل دوم؛ آموزش تفکر انتقادی در برابر سیل اطلاعات و اخبار نادرست
فصل دوم با عنوان «یادگیری، جستوجوی اطلاعات و توسعه تفکر انتقادی» به شرایطی میپردازد که کودکان در آن بهطور مداوم با حجم گستردهای از محتواهای متنوع، موضوعات داغ، مطالب وایرالشده، تصاویر و اطلاعات دستکاریشده و اخبار اضطرابآور روبهرو هستند؛ در حالیکه اغلب راهنمایی کافی برای تحلیل و تفسیر این محتواها در اختیار ندارند.
این فصل به والدین کمک میکند تا درک دقیقتری از شیوه دسترسی کودکان به اخبار پیدا کنند، با نحوه انتشار تصاویر و اطلاعات نادرست آشنا شوند و دریابند چرا دستکاریهای احساسی تا این اندازه اثرگذار هستند.
همچنین موضوعاتی همچون اعتیاد به شبکههای اجتماعی، پیامدهای استفاده بیرویه از فضای مجازی بر سلامت جسم و روان کودکان، بازاندیشی در مفهوم حریم خصوصی کودکان در عصر دیجیتال و چالشهای ناشی از گسترش هوش مصنوعی، از جمله عملکرد الگوریتمها، خطرات محتوای نامناسب، گرفتار شدن در اتاقهای پژواک، دستکاریهای روزمره آنلاین و گسترش اطلاعات نادرست، در این فصل مورد بررسی قرار گرفتهاند.
این راهنما در پایان فصل دوم توصیه میکند که متناسب با سن کودکان باید سه اصل اساسی مورد توجه قرار گیرد: گسترش تفکر انتقادی، مدیریت احساسات و مسئولانه رفتار کردن در فضای دیجیتال.
فصل سوم؛ آموزش استفاده هوشمندانه از هوش مصنوعی به کودکان
فصل سوم کتابچه به موضوع محوری «کودک و هوش مصنوعی» اختصاص دارد و بر ضرورت استفاده آگاهانه و مسئولانه از فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی تأکید میکند.
در این فصل توصیه شده است که والدین مهارتهای لازم را برای استفاده صحیح از ابزارهای هوش مصنوعی به کودکان آموزش دهند. بر این اساس، کودکان باید بیاموزند:
- منبع اطلاعات را تشخیص دهند؛
- اعتبار اطلاعات و منابع را ارزیابی کنند؛
- مطالب را از چند منبع معتبر دریافت کرده و هرگز به یک منبع اکتفا نکنند؛
- همواره با بهرهگیری از منابع معتبر، اطلاعات را راستیآزمایی کنند.
این فصل با تأکید دوباره بر جایگاه محوری سواد رسانهای و سواد دیجیتال در جهان امروز به پایان میرسد و این دو مهارت را از مهمترین ابزارهای توانمندسازی کودکان در عصر هوش مصنوعی میداند.
فصل چهارم؛ مقابله با خشونت سایبری نیازمند همکاری خانواده، دولتها و پلتفرمهاست
چهارمین فصل کتابچه به یکی از مهمترین موضوعات حوزه آموزش و تربیت کودکان، یعنی آزار و خشونت سایبری اختصاص یافته است.
در این بخش، انواع خشونتهای دیجیتال از جمله قلدری برخط، انتشار تصاویر خصوصی کودکان، سوءاستفاده جنسی، تهدید، ارعاب و شایعهپراکنی معرفی شده و در ادامه، راهکارهای عملی برای والدین و کودکان ارائه میشود تا بتوانند در برابر این تهدیدهای نوظهور از خود محافظت کنند.
این راهنما همچنین تأکید میکند که پلتفرمهای دیجیتال و دولتها در مواجهه با چنین آسیبهایی باید:
- حذف فوری محتواهای آسیبرسان به کودکان را در اولویت قرار دهند تا کودکان ناچار به تحمل شرم و آسیبهای اجتماعی ناشی از انتشار این محتواها نباشند؛
- همکاری نظاممند و مستمر با توسعهدهندگان و برنامهنویسان قابل اعتماد را برای پیشگیری و مقابله با این تهدیدها گسترش دهند.
در پایان این فصل نیز تأکید شده است که مقابله با پیامدهای زیانبار خشونتهای دیجیتال صرفاً از طریق اقدامات فردی امکانپذیر نیست و لازم است برنامهها و فعالیتهای جمعی برای مقابله با خشونت سایبری در دستور کار جوامع، نهادها و گروههای مختلف قرار گیرد.
فصل پنجم؛ اکنون نوبت والدین است
فصل پایانی کتابچه با عنوان «اکنون نوبت شما والدین است» بر ضرورت حمایت آگاهانه از کودکان در عصر دیجیتال تأکید دارد و مجموعهای از توصیههای کاربردی را برای خانوادهها ارائه میکند.
در این فصل از والدین خواسته شده است:
- زمان مناسبی را برای تهیه نخستین گوشی هوشمند برای فرزندان خود تعیین کنند؛
- بایدها و نبایدهای استفاده از تلفن همراه را بهصورت شفاف تدوین و اجرا کنند؛
- زمانهایی مشخص از روز را به عنوان «ساعتهای بدون گوشی» تعیین کرده و آن را به بخشی از عادتهای روزمره خانواده تبدیل کنند؛
- همکاری مستمر میان خانه و مدرسه را برای مواجهه با مخاطرات فضای دیجیتال تقویت کنند؛
- گفتوگو درباره احساسات، تجربهها و فعالیتهای برخط کودکان را به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره خانواده تبدیل کنند.
توصیههای کلیدی یونسکو به والدین در جهان دیجیتال
این کتابچه در ادامه، مجموعهای از توصیههای تکمیلی را برای والدین مطرح میکند و از آنان میخواهد در این جهان پرشتاب:
- خود را به مهارتهای دیجیتال مجهز کرده و یادگیری مادامالعمر را بهطور جدی دنبال کنند؛
- میزان گفتوگو با کودکان را افزایش داده و تا حد امکان از رویکردهای صرفاً محدودکننده و مبتنی بر ممنوعیت فاصله بگیرند؛
- یادگیری را در کنار فرزندان و همراه با آنان تجربه کنند؛
- از ظرفیت متحدان بالقوه خود، بهویژه معلمان، برای آموزش و حمایت از کودکان بهره بگیرند؛
- به جای مصرف منفعلانه محتوای فضای مجازی، بر تولید و مصرف خلاقانه محتوا تمرکز کنند.
در این بخش همچنین تأکید شده است که والدین، به جای نظارت دائمی و کنترل افراطی، باید بر ایجاد اعتماد متقابل و فراهم کردن محیطی امن برای رشد و یادگیری کودکان تمرکز کنند.
این کتابچه در پایان، با معرفی مجموعهای از منابع و ابزارهای آموزشی کاربردی، از جمله پوسترها، سناریوهای آموزشی و محتوای مورد استفاده در کارگاههای آموزشی، به پایان میرسد؛ منابعی که میتواند برای والدین، معلمان و مربیان در ارتقای سواد رسانهای و اطلاعاتی مفید و راهگشا باشد.
تأکید یونسکو بر تقویت حمایتهای نهادی و همکاری خانواده و مدرسه
در بخش پایانی این رویداد، ماریا گابریل، دستیار مدیرکل یونسکو در حوزه ارتباطات و اطلاعات، بر ضرورت ارتقای حمایتهای نهادی، گسترش آموزش مستمر و تعمیق همکاری میان خانواده و مدرسه تأکید کرد.
وی ابراز امیدواری کرد که این کتابچه راهنما بتواند جایگاهی شایسته در ایجاد محیطی ایمن برای کودکان در جهان بههمپیوسته امروز پیدا کند.
لازم به یادآوری است، این کتابچه با مشارکت ۳۷ کارشناس از کشورهای مختلف و با هدف ارتقای سواد رسانهای و اطلاعاتی خانوادهها تدوین شده و راهکارهایی عملی برای مدیریت حضور کودکان در فضای دیجیتال، استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، مقابله با اطلاعات نادرست و خشونت سایبری و تقویت همکاری میان خانواده و مدرسه ارائه میکند.
